Yewiya Ewropa

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre
Yewiya Ewropa
European Union
Desmal û Arma
Flag of Europe.svg [[Dosya:|85px]]
Xerita
EU28 as a single entity in the world.svg
Şınasiye
Zıwan İngılızki u zıwanê bini
Paytext Bruksel
Sûka tewr gırde Londra
Cıwiyayış
Hıkumet Demokrasiye
Erd 4,324,782 km²
Awe = (%) 3.08
Nıfuso texminki 497,198,740
Sıxletiye 114
Ekonomiye
Pere Ewro
Kodê perey EUR
Mıntıqa
Wext 0, +1 u +2
İnternet .eu
Kodê têlefoni çıniyo

Yewiya Ewropa yew cemiyetê dewletanê Ewropayo. Yewiya Ewropa, 28 dewletan ra yena pêra. Dormeyê Yewiya Ewropa de dewletê Rusya, Tırkiya, Ukrayna, Belarus u Okyanusê Atlasi u Deryayo Sıpê estê. Sistemê idarekerdışê Yewiya Ewropa demokrasiya.

Tarix[bıvurne | çımey bıvurne]

Fıkrê Yewiya Ewropa devdevê serranê 50an de zil da. Herbê Dınyayê Dıyine ra tepiya Ewropa de her ca xırabe bi. Nê dıwelê ke her cihet ra (yanê hetê iqtısadi [ekonomiye] u zagoni [kultur] uçb. ra) serê erdi de çhok biyê u waşto ke anciya/fına bêrê ra xo ser. No semed ra (serba/qandê ney) yew plan vıraşto. Nameyê nê plani Planê Şumani (Schuman-Plan) o.

Mabeynê 9 Gulane 1950 u 18 Nisane 1951 de be dewletanê Belçıka, Almanya, Fransa, İtalya, Luxemburg u Hollanda verênde Cemiyetê Komır u Polati nayo ro.

Serra 1973ıne de Danimarka, İrlanda u Qraliya Yewbiyayiye; serra 1981ıne de Yunanıstan; serra 1986ıne de Portekiz u İspanya; serra 1995ıne de Awıstırya, İswec u Finlanda biyê ezay. Serra 2004ıne de zaf dewletê binê Ewropa biy ezayê Yewiya Ewropa: Estonya, Qıbrıs, Litwanya, Letonya, Macarıstan, Malta, Polonya u Slovenya. Dıma zi serra 2007ıne de Bulğarıstan u Romanya biy ezay. İslanda, Makedonya, Montenegro, Sırbıstan u Tırkiya hewna ezayiye rê namzedê. 2013: Xırvatıstan.

Ewropa Senin Amê Merheleyê Ewro?[bıvurne | çımey bıvurne]

Tarix Fealiyet
19 Gülan 1950 Wezirê ê teberi Fransa Robert Schuman qıseyê xü dı wuni vano (na qıseyê xü zi Jean Monnet ra gino); "Gerek siyê siyayê (komır) Fıransa u asın, polayê Almanya ju institüsyon dı biyarê pêser u no zenginey qandê welatê Awrupa akerde bo.
18 Nısan 1951 Na waştena cori EKSG (ju biyayenda siyê siya u asıni) ya beno raşt u bı hetê 6 welatiya Paris dı yeno qebul kerdış.
27 Gülan 1952 Waştena ju biyayenda pawutışê Ewrope, Paris yeno qebul kerdış.
30 Tabax 1954 Fransa waştena ju biyayenda pawutışê Awrupa red keno u qerarê xü peydı gino. 20-23 payızê verên (october)
20-23 Payızê verên 1954 Dıma konferansê Londra, waştenda paketê Bırüksel hera biyayenda rocawanê (batı) Awrupa, Paris dı imza bi (VEU).
1-2 Héziran 1955 Wezirê teberi ê ézayê şeş welatê Awrupa Messina dı yenê pêser u qererê newe ginê. Bı no qererê newe Awrupa bı hetê ekonomik zi sınoranê xü hera kerê.
25 Awdar 1957 Pê ameyaenda EEG (Piyabestenda Ekonomiyê Awrupa) u EURATOM (Piyabestenda Enerjiyê Atom ê Awrupa) Roma dı ame qebul kerdış.
1 Çıle 1958 Êy qanuni u piyabestenê Roma kewno dewre. Komisyonê EEG u EURATOM Brükseli dı ca benê.
4 Çıle 1960 Pê ameyenda Stockholm qerarê EFTA (Jubiyayenda Serbeteya Ticaretê Awrupa) bı insiyatifê İngiltere yeno qebul kerdiş.
30 Temuz 1962 Qerarê piyabestenda ziréti yeno qebul kerdış.
14 Çıle 1963 Reisê cumhurê Fıransa General de Gaulle xezeteciyan rê vano; -Ma nê wazenê UK (İngiltere) bı kewo miyanê Ju biyayenda Awrupa u ma heqê xü yê -Veto anê kar.
29 Temuz 1963 JBA (EU) 18 welatê Afriqa ya pêyenêu Yaoundé bın protokolı imzayê xü erzenê.
Nısan 1965 Pê ameyenda pê miyandı hélıyayenı (fusion) qandê piya-bestenda ju Meclis u ju Parlamento yeno qebul kerdış. Na qanun 1 temuz 1967 dı kewno dewre.
29 Çıle 1966 Warêy ameyenda Lüksemburg, Fıransa meclis dı newede ra cayê xü gino. Bı şertêna, gerek Fıransa her wext germey bımısno Ju Biyayenda Awrupa.
1 Temuz 1968 1,5 ser verê werzeynayenda qererê sınoran, sınori ézayê welatê Ju Biyayenda Awrupa werzêna. Heqê zsınoran beno şirikey.
1-2 Kanun 1969 Haag dı ézayê JBA yenê pêser. Na cüwayışi dı Serdemê Cumhuri u Serdemê Hükmeti ca ginê u qereê kı heta na ser ameyo gıroten qebul kenê u nêy qanuni kewnê dewre.
22 Nısan 1970 Lüksemburg dı qererê xü finanse kerdenı dayêno u Parlamen-toya Awrupa bı qanunana otoriteyê ci vêşi kenê.
30 Héziran 1970 Lüksemburg dı welatanê JBA yenê pêser u qerar danê kamcin welat bıbo ézayê JBA. Êy kı waştê bıbê ézayê JBA nêyê; Danimarka, İrland, Norweç u İngıltere.
22 Çıle 1972 Brükseli dı qererê qebul kerdenda Danimarka, İrland, Norweç u İngiltere yeno dayış.
24 Nısan 1972 "Marêdöviz" qebul beno. Nêy 6 dewletê Èzay mabênê xü dı pêyenê. Kı pereyê kesi ê kesi ra vêşi nêbo. En vêşi % dı 2,25 şeno bıvıriyo.
1 Çıle 1973 Danimarka, Írlandiya u Qıraliyetê Britanya kewnê EGG (Sarê Norweç qandê Èzayey vano Nê.
9-10 Kanun 1974 Pêser ameyenda Paris. New dewleti u reisêcumhurê nêy dewletan qerar danê kı serê dı hirê fınê birê pêser u Parlementoyê Awrupa qandê her merdım akerde bo.
28 Sebat 1975 Konvensiyonê Lomé sıfte mabênê JBA=EU u 46 welatê Afrika, Rocawanêindi dı pê yenê şartan imza kenê.
22 Temuz 1975 Awrupa Parlemnetosi ra qererê do newe vıcêno, bı no qerera hetê ekonomiya imkananê JBA dıha hera beno 1 héziran 1977 dı tam kewno dewre.
6-7 Temuz 1978 Pêser ameyenda Bremen. Fransa u Almanya bı teklifê do newe yenê. "Marêdövizi" ma hewadê u newedera sistemê JBA dı bı nameyê Sistemê Moneter Awrupa vırazê.
13 Awdar 1979 Sistemê Moneter Awrupa kewno dewre.
28 Gülan 1979 Yunanistan bın ézabiyayenı nameyê xü nuşneno u şartê JBA qebul keno.
7 u 10 Héziran 1979 Tarixê JBA sıfte 410 ézayê Parlamentoyê Awrupa bı reya veçêyênê (yenê weçêynayış).
31 Payızê verên 1979 Konvensiyonê Lomé ê dıdını (Lomé II) newedera mabênê 48 welatê Afrika u Rocawanêindi (Westindia) imza beno.
1 Çıle 1981 Yunanistan beno ézayê ju biyayende Avrupa (JBA)
28 Sebat 1984 Programê Esprist rey gino u bı no programa JBA hetê teknik, infermasyon piya bı gürweyê u gamê berzê.
14 u 17 Héziran 1984 Reyê sıfte qandê Parlementoyê Avrupa.
8 Kanun 1984 Konwesiyonê Lomé fına hirêyın Togo dı yenê pêser, bı 66 welatê Afrikaya u mabênê 10 welatê Awrupa şartê piya gürwe kerdenı imza bena.
Çıle 1985 Jacques Delores weçêynenê komisyonê JBA.
2 u 4 Kanun 1985 Meclisê JBA Lüksemburg dı yenê pêser u bı na pêser ameyena wazenê qererê kı Rom dı ameyo dayen ravêr berê u nezdi biyayenda Awrupa rew aver şıro.
1 Çıle 1986 İspanya u Portekiz benê ézayê JBA.
17 u 28 Sebat 1986 JBA newedera suka Lüksemburg Haag dı imza bena.
14 Nısan 1987 Türkiye wazeno bıbo ézayê JBA.
1 Temuz 1987 Qanunê (JBA) Awrupa bı şeklê do quwetyeno gürweynayenı.
27 Payızê verên 1987 Haag dı qanunê qandê pawutenda Rocawanê Awrupa (Westeuro) hetê éskeri lez kenê.
Sebat 1988 Reformê finanse kerdenda politikayê Awrupa. Planê ekonomiyê çend seran fınê dı qebul beno na qerer qandê 1982-1992 yo.
Çıle 1989 Qandê çıhar serı serdemeya komisyonê JBA, Jacues Delors hetê ézayan yeno veçêynayenı.
15-18 Héziran 1989 Weçêynayenda hirêyênda Parlementoyê Avrupa vırazêna.
17 Temuz 1989 Avusturya wazeno bıbo ézayê JBA.
9 Payızê peyên 1989 Dızê Berlini xılnenê (hewadanê).
15 Kanun 1989 Konvensiyonê Lomé-IV bı welatanê Afrika, Rocawanê İndi (Vestindia) u Ocenian (Awusturalya, New Zeland, Melanesiya, Mikronesiya, Polenesiya u Hawayi) imza beno.
29 Gülan 1990 Pêameyenda, raver berdenda u newedera vıraştenda Bankayê Awrupa qebul beno.
19 Héziran 1990 Qererê Şengen (Schengen) qebul beno.
4-16 Temuz 1990 Malta u Qıbrıs (Cyprus) wazenê bıbê ézayê JBA.
3 Payızê verên 1990 Almanya bena ju (Almanya Rocakewte "şerq" u Almanya Rocawan "xerb").
14 Kanun 1990 Konferansê qandê ravêr berdenda ekonomi u şartê piya gürweyenda ser Meclisê ézayê JBA Rum (İtalya) dı yenê pêser.
1 Temuz 1991 Swêd (İsveç) wazeno bıbo ézayê JBA.
21 Payızê verên 1991 EES (Meclisê Piya gürweyanda Ekonomiyê Awrupa) fıkrê élaqayê weş vıraştenda embıryanê JBA dı ju fıkır benê.
9-10 Kanun 1991 Mastriş (Maastrich) dı Meclisê Awrupa yeno pêser.
7 Sebat 1992 Mastriş dı JBA (Ju Biyayenda Awrupa) newedera qebul bena.
18 Awdar 1992 Finlandiya wazeno bıbo ézayê JBA (EU).
25 Awdar 1992 Norweç wazeno bıbo ézayê JBA.
2 Gülan 1992 Portekiz dı suka Porto dı JBA yenê pêser u EEC (European Economic Commission) imza beno.
2 Héziran 1992 Şarê Danimarka qandê pêser ameyenda Maastricht şıno referandum u şarê Danimarka vano nê.
20 Héziran 1992 Şarê Írlanda qandê pêser ameyenda Maastricht şıno referandum u şar referandum dı pêser ameyenda Maastricht vano ya.
20 Elun 1992 Şarê Fransa qandê pêser ameyenda Maastricht şıno referandum u şar referandum dı pêser ameyenda Maastricht vano ya.
11-12 Kanun 1992 Meclisê Awrupa (European Council) suka ‹skoçya Edinburgh dı yenê pêser.
1 Çıle 1993 Bazarê miyanê Awrupa qandê héme ézayê welatanê Awrupa abêno.
18 Gülan 1993 Fına dıdını Danimarka şıno referandum qandê pêser ameyenda Maastricht. No fın şarê Danimarka qandê pêser ameyenda Maastricht vano ya.
1 Payızê peyên 1993 Qanunê Maastricht kewno dewre.
1 Nısan 1994 Macaristan wazeno bıbo ézayê JBA (EU).
8 Nısan 1994 Polonya wazeno bıbo ézayê JBA (EU).
15 Nısan 1994 Suka Fas Marakêş dı mabênê JBA u Uruguway dı pêameyenda GATT qebul beno.
9 u 12 Héziran 1994 Fına çıharın reydayenda Parlemento Awrupa.

Şarê Awustırya bı rayê reyana qandê éza biyayenda Awrupa vano: "-E"

24 u 25 Héziran 1994 Korfu dı pêser ameyenda Meclisê Awrupa.

Awustırya, Finlaniya, Norweç u Swêd (İsveç) wazenê xü gırêdê qanunanê Awrupa. u imzayê xü erzenê u şartê JBA qebul kenê.

14 Payızê verên 1994 Şarê Finlandya bı rayê reyana éza biyayenda JBA qebul kenê.
13 Payızê peyên 1994 Şarê Swêd bı rayê reyana éza biyayenda JBA qebul kenê.
27 u 28 Payızê peyên 1994 Şarê Norwec bı rayê reyana éza biyayenda JBA qebul nêkenê.
9 Kanun 1994 Essen dı pêser ameyenda JBA.
1 Çıle 1995 Awustırya, Swêd u Finlandya kewnê JBA miyan.
23 Çıle 1995 Jauques Sander beno serdemê Komisyonê Awrupa mabênê serandê 1995-2000.
26 Awdar 1995 Konvensiyonê Schengen beno resmi.
22 Héziran 1995 JBA bı Estonya, Lettonya u Litonya qandê şartê ézabiyayenı pêyenê.
27 Héziran 1995 Slowakya qandê ézabiyayenı sere dano pıro.
27 Payızê verên 1995 Letonya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.
24 Payızê peyên 1995 Estonya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.
27-28 Payızê peyên 1995 Konfrenasê welatanê dengızê sıpe (akdeniz).
8 Kanun 1995 Litwanya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.
14 Kanun 1995 Bulgaristan wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.
15-16 Kanun 1995 Parlementyoyê Awrupa Madrid dı yenê pêser.
16 Çıle 1996 Sılowanya wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.
17 Çıle 1996 Cımhuriyetê Çek wazeno bıbo ézayê ju biyayenda Awrupa.
29 Awdar 1996 Turind dı pêser ameyenda hükmetê Awrupa.
21-22 Héziran 1996 Komiteyê hémeyê Awrupa Florens dı yenê pêser.
13-14 Kanun 1996 Komiteyê hémeyê Awrupa Dablin (Dublin) dı yenê pêser.
17 Sebat 1997 Jacques Santer Parlementoyê Awrupa dı heqê BSE (bovin spongiform encefalopati) qısey keno.
16-17 Héziran 1997 Parlementoyê Awrupa Amsterdam dı yenê pêser.
16 Temuz 1997 Fıkrê "Agenda 2000" anê Awrupa parlementosi qandê kı münaqaşe bıbo.
2 Payızê verên 1997 Qerê peynêyin kı Awrupa Parlementosi pê ameyê qebul beno.
20-21 Payızê peyên 1997 Lüksemburg dı qandê verê bêkarey gıroten senin bo êy ser qısey benê.
12-13 Kanun 1997 Komite merkezi Awrupa, Lüksemburg dı yenê pêser.
1 Çıle 1998 Íngiltere beno serdemê Ju biyanda Awrupa.
30 Awdar 1998 10 welati newe, êy kı wazenê bıbê ézayê JBA qebul beno. Nêy welatan ra 6 cı kı ameyê vêndayenı nêy welatiyê: Qıbrıs, Estonya, Polonya, Sılowanya, Cımhuriyetê Çek u Macaristan.
31 Awdar 1998 Şengen (Schengen): Ítaliya hıdudê xü dı qontrolê kes u pasaport hewanano.
1-3 Gülan 1998 15 baqanê maliye êy kı ézayê JBA'yê yenê pêser u Parlementoyê Awrupa déweti rê wahêrey keno. Na déweti dı qerer ginê kı kamcin welati şenê qandê éza biyayenı dom kerê.
15-16 Héziran 1998 Komiteyê Merkeziyê Awrupa Kardif (Cardiff) dı yenê pêser.
1 Temuz 1998 Awusturya beno serdemê Ju biyanda Awrupa.
1 Çıle 1999 Almanya beno serdemê Ju biyanda Awrupa. 11 welati JBA qandê ju kerdenda pereyê xü yenê pêser.
25 Awdar 1999 Ju biyayenda Awrupa Berlin dı yenê pêser. Agenda 2000 u planê ekonomiyê newe dı ju fıkır benê.
1 Gülan 1999 Qererê kı Amsterdam dı ameyo gıroten qebul beno.
3-4 Héziran 1999 Komiteyê merkeziyê Awrupa Köln dı yeno pêser.
8-13 Héziran 1999 Rêydayenda pancên qandê weçeynayenda Parlemento-yê Awrupa vırazêna.
1 Temuz 1999 Finlandaya beno serdemê Ju biyanda Awrupa.
15 Elun 1999 Parlementoyê Awrupa, Romano Prodi weçêyneno ser-demeyda Awrupa.
10-11 Kanun 1999 Komiteyê Merkeziyê Awrupa Helsinforş (Helsingfors) dı yenê pêser.
1 Çıle 2000 Portekiz beno serdemê Ju biyanda Awrupa.
1 Temuz 2000 Fransa beno serdemê Ju biyanda Awrupa.
1 Çıle 2002 Pereyê Ju Biyayenda Awrupa pazaran dı vela beno.
1 Temuz 2002 Pereyê héme welatanê awrupa pazaran ra werzeno.

Demografiye[bıvurne | çımey bıvurne]

456,9 milyon merdum ezayê nê cemiyetiê (nıfusê dınya ra %7). Gırdiya nê dıwelanê (dewletanê) têmiyan-ameyiyan 3.975.372 km²yo.

Xeritaya Yewiya Ewropa

Dewletê Yewiya Ewropa[bıvurne | çımey bıvurne]

Bıvênên[bıvurne | çımey bıvurne]

Çımey[bıvurne | çımey bıvurne]