Komunê Parisi

Komunê Parisi (1871i, be Fransızki: Commune De Paris), seserra 19ıne de biye xoverdayışanê şarê tewr muhiman ra yewê. 18ê Adari (Marti) de, nê hıkumetê şoreşi (newedari) cihan de hıkumeto xosero verên be yew karakterê proleterya u şari na ro. 72 roci, heta 28ê Gulane ramıt. Serewedarıtışê Komuni bi serçeqê radikalizmê sınıfda rencberan u raverşiyayışdê fıkranê sosyalistanê ke krizê Cengê Fransa-Prusya tepeya şiyê raver. Ordiyê Fransa bi meğlub, dıma, Pawıtoğê Parisi'ê Mıli paytext derdest kerd, otoritey Cımhuriyetê Hirêyıne gêriya, yew hıkumeto xoser zi na ro.

Komuno ke hetê koalisyonê neo-Jakobenan, femınistan, sosyalistan, komunistan u anarşistan (ke ney ra wextayên pêra “Komunaran” biyêne) ra idare biyêne, roca 26ê Adari de be şeklê resmi weçiniye u dûreke (tarix) de biye hıkumeto verên ke rencberi serek biy. Demê xo'yo kılm de, ae yew rêzê politikê raverberi, zey ciyabiyayışê din u dewlete, efkerdışê mehpusan, wedarıtışê karê domanan, uêb. veti.

Qandê dûreka raverdayışê proleterya, komun bi yew moçnayışo zaf mıhim u rencberanê Fransa u pêro Ewropa miyan de hişmendiya sınıfe raver berde. Karl Markso ke komun zey yew ridayışê (oxbetê) mıhimi diyêne, be nê çekuyan tarif kerd: «Peyniya raverdayışê sınıfa vıraştoğan sınıfa destsernayoğan duşt, formê politikio ke pey de ame, ke do reyayışê kedê ekonomiki raşt bıkero.»

Peyniya estbiyayışdê komunê bêrehmi demê “La semaine sanglante” ("Hefteo Gonın") de ame ke 21ê Gulane de dest pê kerd. Ordiya Fransa'ya mıliye dest na bacar (sûke) ser, be Pawıtoğê Mıli ceng kerdê u be kılmi kışti. Texmin beno ke nezdiyê 20,000 Komunaran qır bi. Des hezaran ra kesi zi esir gırewti u xeylêy ninan be dare eştış, sûxre ya zi menfi (surgın) ra pêdûst mendi. Duştê raverşiyayışdê ordi de, Komunaran vêşi-kemi hendê se esiri miyanê cı de Serpiskoposê Parisi zi bi, eşti dare.