Ehmedê Xasî

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
(Redirected from Ehmedê Xasi)
Jump to: şiyayış, Cı geyre
Ehmedê Xasî
Ehmedê Xasi.jpg
Şinasnayîş
Bîyayiş 1867
Merdiş 18 Şıbat 1951
Karê xo Nuştekar

Ehmedê Xasî (b. 1867, Hezan − m. 18 Sibate 1951, Hezan) nuştoxê Zazakî yo tewr verên o.

Cuya ey[bıvurne | çımey bıvurne]

Serra 1867 (hîcrî: 1283) de nehîyeya Licê Hezan de maya xo ra bîyo. Nameyê ey Ehmedê Sofî Hesenî yo. Mîyanê şarî de bi nameyê Xasî, Ehmedê Xasî, Seydayê Xasî û Xoceyo Xasî zî şinasîyeno. Nameyê babîyê ey Hesen, dadîya ey zî Medîna ya. Nameyê kalikê ey Mela Osman, nameyê babîyê kalikê ey Emer û nameyê kalikê kalikê ey zî Xan Ehmed o. Eslê xo eşîra Zîkte ra dewa Xasan (bi tirkî: Külçe) ra yo. Xasan, serê sînorê Dara Hênî û Licê de mezrayêka qijkek a. Kalikê ey Mela Osman ameyo Hezan de melayî kerda û êdî na dewe de mendo.

Di birayê bînî yê Ehmedê Xasî zî estbîyê. Nê, Mehemed Emîn û Mistefa yê. Mistefayî qijekîye de wefat kerdo. Xasî hîrê rey zewijîyayo. La tena cinîya eya peyêne ra yew kêna ey rê bîya. Kênaya xo birarzayê xo Mela Arifî reyde zewjnaya. Mela Arifî demeyêk Camîya Girde yê Dîyarbekirî de melayîye kerda.

Xasî tehsîlê xo Medreseyê Mesudîye yê Dîyarbekirî de temam kerdo. Îcazeyê xo destê muderris muftî Îbrahîm Efendî ra girewto (Hîcrî, 1 rebîulaxir 1320). Perwerdeyê tesewufî zî verê şêxê neqşebendî Şêx Evdilqadirê Hezanî het temam kerdo. Îcazeyê şêxêtî girewto la çirey şêxêtî nêkerda.

Xasî, wextê xo de memurîye zî kerda. Mesela hezîrana serra 1330 (H.) de seba muderrisîya merkezê Dîyarbekirî tayîn beno. Dima temmuza 1331 (H.) de bi se quriş meaş seba muderrisîya dewa xo Hezanî tayîn beno. Badê ke demeyêk nê wezîfeyî keno, na rey seba muftîyîya Licê tayîn beno la demeyêko kilm dima o bi xo nê wezîfeyî ra îstîfa keno. Muftîyîya ey di serrî û di aşmî dewam kena.

Badê ke îstîfa keno, agêreno dewa xo Hezanî û hetanî mergê xo uca ciwîyeno. 18 sibate 1951 de Hezan de dinya ra bar kerdo. Mezelê ey Hezan de yo.[1]

Mewlidê Kirdî û kitabê ey ê bînî[bıvurne | çımey bıvurne]

Ey kitabê Zazakî yo tewr verên Mewlidê Kirdî (مَولد كِردی) serra 1892 de nuşto la 25 adare 1899 de Dîyarbekir de çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê mewlidî ginayê çape ro û vila bîyê. No kitab hetanî nika panc rey transkirîbeyê alfabeya Latînkî ya Zazakî bîyo.

  • Metnê mewlidî, reya verêne hetê ziwannas û nuştox Mehemed Malmîsanijî ra transkrîbe bi û serra 1985 de bi nameyê "Mewlidê Nebî" kovara Hêvî de weşanîya.[2]
  • 1994 de hetê Mihanî ra transkrîbeyê alfabeya latînkî bi û çend şîîranê Xasî reyde pîya bi nameyê Mewlûdê Nebî weşanîya.[3]
  • 2005 de hetê Mela Mehemedê Kavarî ra xetê erebî û transkribeyê latînî pîya Diyarbekir de weşanîya.
  • 2008 de hetê W. K. Merdimînî ra yew destxetê Mewlidî binge gêrîya û hem orîjînalê destxetî hem bi alfebeya Erebî-Kurdî, hem zî transkribsîyonê latînî pîya weşanîya. [4]
  • Tewr peynî 2008 de hetê Roşan Lezgînî ra nusxaya orîjînal ra transkrîbe bi û bi nameyê "Mewlidê Kirdî" verî cu înternet de[5], dima zî rojnameyê Newepelî de bi 16 beşan sey tefrîqa weşanîya.[6] Transkrîbeyê Roşan Lezginî, 2013 de orjînalê xo reyde bi nameyê "Mewlidê Kirdî" hetê Weşanxaneyê Nûbiharî ra sey kitabî çap bi û CD de wanîya.[7]

Metnê mewlidî hetê gelek alimanê medreseyan ra zî sey destxetî nusîyayo û vila bîyo. Înan ra o ke tewr yeno zanayîş yê Zeynelabidîn Amedî yo ke serra 1982 de nusîyayo. Nê destxetî de mewlid ra teber yew mulemma, yew ẍezela tirkî û di berhemê erebkî (menzûm) ca gênê.[8] Mulemmaya Ehmedê Xasî bi erebkî, fariskî, tirkî, kirdaskî û kirdkî nusîyaya. Na mulemma hetê Roşan Lezgînî ra transkrîbe bîya û kovara Şewçila de weşanîyaya.[9]

Bi nameyê Kitabu’t-Tesdîd bi Şerhî Muhtasari’t-Tevhîd yewna kitabê Ehmedê Xasî esto. No kitab 61 rîpelî yo û bi erebkî nusîyayo.

Bivîne[bıvurne | çımey bıvurne]

Çimeyî[bıvurne | çımey bıvurne]

  1. Ehmedê Xasî (Bîyografî), Zazakî.NET
  2. Malmîsanij, "Nimûney Edebiyatê Dimilkîyê Klasîk û Dînî", Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Sayı: 4, Paris 1985, s. 75-97
  3. Mela Ehmedê Xasî (Tadayox (Werger) Tipane 'Erebî ra: Mihanî), Mewlûdê Nebî, bi ziwanê Kurdî (Zazakî), Fırat Yayınları, İstanbul, 1994.
  4. Mela Ehmedê Xasî, Mewlîd, Tadayox: W. K. Merdimîn, Hîvda İletişim, Îstanbul [2008]
  5. Mewlidê Kirdî, Transkrîpsîyon: Roşan Lezgîn
  6. Newepel: Rojnameyo Kulturî yo 15 roje, 2-17.sayılar, Diyarbakır 2011
  7. "İlk Zazaca kitap ’Mewlidê Kirdî’ yeniden yayımlandı", İlke Haber
  8. Ehmedê Xasî, Mewlidê Kirdî, Zeynelabidîn Amedî el yazması, Diyarbakır 1982
  9. Roşan Lezgîn, "Mulemmaya Ehmedê Xasî", Şewçila: kovara hunerî edebî, Hûmare: 1, Dîyarbekir, Adare 2011, r. 7