Zazaki (Dımılki, Kırmancki ya zi Kırdki), zıwanê Zazayano, aidê gruba Zıwananê İrankiyano, zıwanê do İrankiyê zımey rocawanio, yanê zıwananê Farski, Gileki,Beluçki, Goranki, Sengserki, Mazenderanki, Talışki ra nezdiyo. Mıntıqa Mezopotamya zımey u Anatoliye de texminen 3-4 milyon merdumi Zazaki qısey kenê. Tırki u Kırdaski ra tepeya hetê reqemi ra zıwanê hirêyıno. Tesbitê ilmdaranê Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Kırdki, Zonê Ma) ra kokê xo reşeno zımey İrani mıntıqa Deylemi (Gilan). Hetê tarixi ra ki Partki u zıwanê Ewıstki (Ewısta) ra nezdiyo.
Weziyetê Zazaki [bıvurne]
Heta roca ewroêne Zazaki resmi nêbi, tek tenya be qıseykerdene ra ardo na roce. Labelê anci ki gorey şert u şurtê xo rınd pay ra mendo, edebiyato qıseykerde u ğezna xo dewletiya. Heto yew ra ke tarix de alfabey xo nêvıraşto, edebiyatê xoyo nuşte ema çınê biyo, heto bin ra ki ilankerdışê Cumurêtê Tırkiya ra dıme, bınê namey siyasetê "Tırk-kerdene" ra dewleta zordeste no zıwan men kerd, taliyê nê zıwani xırabın şi. Zazaki u zıwanê bini welatê xo de, xo be xo rê kerd tohmete, vıst (fist, fit) bınê bandıre. Kami ke kerdêne ke zıwanê xo de bınuso ya ki zıwan u kamiya şarê xo sero qurde bıkero, sero tedqiqat vırazo, ceza werdêne, kewtêne hepıs. Halbıke heqa insania tewr tabiya ke zıwanê xo qısey bıkero, pê bınuso, qezetan u kıtaban veco, ey raver bero.
Nezdiyê se (100) serro ke Zazaki ilm de zıwanê do xoser qebul beno, labelê xebera alemi nae ra xeylê zeman çınê biye. Na raştiye nê vist serranê peyênan de veciyê meydan. Roştberan u nuskaran çıqa ke pêserokan u kıtabanê xo de na arde zıwan, zafeteni welat de hewna nêzanenê; taê ki çımanê xo nanê werê.
Dewlete zıwanê xoyo resmi na ro, radon u qezetey u edebiyat, peydêna têlevizyon de tek tenya Tırki bi. Heni kerd qafıka mılleti ke Tırki qıymetın bi, zıwanê mehelliyê bini bêqıymeti biy, caê de nêvêrdêne. Mekteban de cebr u zor ra Tırki salıx diya. Dewan de Zazaki çıqas ke qısey biyêne ki, siyaseta dewleta zıwani kewti biye kar, şari pede huwiyet u zıwanê xo ra şerm kerdêne, keyan (çêan) de zıwanê ma u piyê xo qısey nêkerdêne, be domananê (qıcanê) xo salıx nêdayne, cı nêmusnayne (nêmotêne). Dewlete seba ke inkar bıkero, politika "lehçe"y vete. Zazaki kerd diyalekt ya ki şiwe, kamiya (huwiyetê) şari kerd "kamiya bıni" (alt-kimlik) ke salê şar xo ro megıno, xo ra dûri kewo, zıwan u zagon (kultur) u kamiya xo rê xam bo. Heyf ke hewna ewro ki taê politika "lehçe"y dıme raê, cı ra nêvısiyenê. Peyê coy insani kewti ra zıwan u kokê xo dıme, saiya raya ilmi ra nê siyasetê inkar u "lehçe"y iflas kerd.
Mabênê zıwananê İrankiyan de caê Zazaki [bıvurne]
Zıwanzanaoğê iranolociye ra gore Zazaki miyanê / wertê zıwananê İrankiyan de zıwanê do xosero.
- İrankiyê Zımey Rocawani (24 zıwani, 31 milyon qıseykerdoği)
- Medki : Medki † (İrankiyo Kıhan)
- Partki : Partki: † (İrankiyo Miyanên/Wertên)
- Xezerki
- Kurdki-İrankiyê merkezi
- Kurdki
- Khurmanci (Kırdaski) (Kurdkiyê Zımey, 10 milyon)
- Soranki (Kurdkiyê Merkezi, 4 milyon)
- Kelhurki (Kurdkiyê Meroci, 3 milyon)
- İrankiyê Merkezi : Tefrışki, Mehelletki-Xunserki, Keşanki-Natanzki, Gazki, Yezdki-Kermanki-Navinki, Kavirki, Siwendki
- Gurgani (Hyrkan)
Diyalektê Zazaki [bıvurne]
Gorey İranolog Ludwig Pauli, hirê (3) diyalektê Zazaki estê:
1. Zazakiyê Zımey [bıvurne]
- Dêrsım, Erzıngan, Gumuşxane (Kelkit), Varto, Xınıs, Tekman, Çat, Aşqele, Sêwaz (Qoçgiriye) [1]
2. Zazakiyê Merkezi [bıvurne]
- Pali-Çolig, Hêni, Xarpêt, Piran, Lıcê, Erğeni, Qulp
3. Zazakiyê Veroci [bıvurne]
- Çermug-Sêwrege, Alduş [2]
Ê Lıcê, Erğeni, Qulp, Maden merdum şeno mabênê diyalektanê merkez u veroci bıhesebno. Fekê zey Motki, Sarız u Aqseraiye ki fekê kıştê (kalekê), nê mabênê merkez u veroci de manenê.
Fonetikê Zazaki u Zıwananê İrankiyanê binan [bıvurne]
| Hind u Ewropaki |
Ewısta |
Zazaki |
Farski |
Kurdki |
|
İngılızki |
| *w |
v |
v |
b, g |
b, g |
|
- |
| *we-nt- |
vata- |
vā |
bād |
bā |
|
wind |
| *awer- |
var- |
vārān |
bārān |
bārān |
|
rain |
| *wek- |
vač |
vac |
avaz |
bêj |
|
sing, say |
| *wegh |
vazaiti |
vaz- |
bez- |
bez- |
|
run |
| - |
- |
velg |
berg |
belg |
|
leaf |
| *wek- |
vač |
veng |
bang |
bang, deng |
|
voice |
| - |
- |
ver |
ber |
ber |
|
front |
| *wadh- |
vad |
veyv |
bayo |
buk |
|
front |
| - |
- |
verek |
berre |
berx |
|
sheep |
| - |
vefr- |
vewr, vor |
berf |
berf/befr |
|
snow |
| *wen- |
veēn- |
vên, vin |
bin- |
bin- |
|
see |
|
vire- |
vir |
bir |
bir |
|
memory |
| *wikmt |
visaiti |
vist |
bist |
bist |
|
twenty |
| *widhewo |
vithava |
viya |
bive |
bi |
|
widow |
| *wei- |
vaeiti |
viyal |
bid |
bi |
|
willow |
| - |
- |
vam, vum |
badam |
behıv |
|
almond |
| - |
vaic |
vic- |
biz- |
bêj- |
|
select, choose |
| - |
- |
veyšan |
gorosne |
bırsi |
|
hungry |
| - |
veršni- |
vešn |
gošn |
beran |
|
ram |
| - |
- |
vaš |
giyah |
giya/gij |
|
grass |
| *wrdho- |
verd- |
vıl |
gol |
gul |
|
rose |
| - |
- |
velık |
gusaleh |
gurčık/gwêlik |
|
calf |
| *wlqwos |
vēhrke- |
verg |
gorg |
gurg |
|
wolf |
| - |
- |
vurayen |
gerdiden |
guherin |
|
change |
"hr-" initial [bıvurne]
"-rz-" u "-rr-" [bıvurne]
Alfabey Zazaki [bıvurne]
Alfabey Zazaki de 32 herfi estê.
Herfê gırdi: A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
Herfê qıci: a b c ç d e ê f g ğ h ı i j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Herfê vengıni (8): a e ê ı i o u û
Herfê bêvengi (24): b c ç d f g ğ h j k l m n p q r s ş t v w x y z
Wendışê herfan be nımuneyê çekuyan [bıvurne]
| herfe |
wendış [IPA] |
Zazaki |
Farski |
İngilizki |
Almanki |
İspanyolki |
| a |
a [α] |
asmên |
âseman |
sky |
Himmel |
cielo |
| b |
be [b] |
bıze |
boz |
she-goat |
Ziege |
cabra |
| c |
ce [dz / dj] |
cemed |
yakh |
ice |
Eis |
hielo |
| ç |
çe [ts / tsh] |
çê (keye) |
xâneh |
house |
Haus |
casa |
| d |
de [d] |
dare |
derakht/daar |
tree |
Baum |
árbol |
| e |
e [ε] |
ez |
man |
I |
ich |
yo |
| ê |
ê [e] |
dês |
Divar/Dewar |
wall |
Wand, Mauer |
pared |
| f |
fe [f] |
fek |
dahân |
mouth |
Mund |
boca |
| g |
ge [g] |
gırs (gırd) |
bozorg |
big |
groß |
grande |
| ğ |
ğe [gh] |
ğezale |
ghazal |
gazelle |
Gazelle |
gacela |
| h |
he [h] |
hak |
toxm |
egg |
Ei |
huevo |
| ı |
ı [ə] |
bırr |
Jangal |
forest |
Wald |
bosque |
| i |
i [i] |
isot |
Felfel |
pepper |
Paprika |
pimiento |
| j |
je [zh] |
jên (zên) |
zên |
saddle |
Sattel |
silla |
| k |
ke [k] |
koli |
Hizom |
firewood |
Feuerholz |
leña |
| l |
le [l] |
lew |
Lab |
lip |
Lippe |
labio |
| m |
me [m] |
mast |
Mast |
yogurt |
Joghurt |
yogur |
| n |
ne [n] |
name |
nâm |
name |
Name |
nombre |
| o |
o [o] |
oğır |
NikBakht |
good omen |
gutes Vorzeichen |
buena suerte |
| p |
pe [p] |
porr |
Moo |
hair |
Haar |
pelo |
| q |
qe [q] |
qatır |
Qatir |
mule |
Maultier |
mula |
| r |
re [r] |
ri |
Roo |
face |
Gesicht |
cara |
| s |
se [s] |
sole |
Namak |
salt |
Salz |
sal |
| ş |
şe [sh] |
şêr |
şêr |
lion |
Löwe |
león |
| t |
te [t] |
tı |
to |
you |
du |
tu |
| u |
u [u] |
ustıne |
Sotun |
column |
Säule |
columna |
| û |
û [uə] |
dûri |
Dur |
far |
fern |
lejos |
| v |
ve [v] |
vewre (vore) |
Barf |
snow |
Schnee |
nieve |
| w |
we [w] |
ware |
|
tableland |
Sommerweide |
meseta |
| x |
xe [kh] |
xal |
Xal/Dai |
uncle (paternal) |
Onkel (väterlicherseits) |
tío |
| y |
ye [y] |
yene (êne) |
Adineh |
Friday |
Freitag |
viernes |
| z |
ze [z] |
zıwan (zon) |
zabân |
tongue; language |
Zunge; Sprache |
lenguaje; lengua |
Alfabe ra qêri vengê bini [bıvurne]
Zazakiyê zımey de:
çh, kh, ph, rr, th, ü
Zazakiyê merkezi de:
'a, â, 'h, ô, uı, û
Zazakiyê veroci de:
(á, é), 'h , lh , rr , sh , th , û
(´) , (ḥ), (ł), (ṙ), (ṣ), (ṭ)
Ferqê vengan /herfan [bıvurne]
| c |
ç |
çh |
| cem |
çım |
çhem (ro[y], la) |
| d |
t |
th |
ť |
| dü (du) |
tüye (tuye) |
thüye (kund) |
ťeyr (theyr) |
| é |
e |
ê |
| érd (erd, hard) |
des |
dês |
| f |
v |
w |
| fek |
vewre (vore) |
ware |
| g |
k |
kh |
q |
| galık |
kal |
khal[ık] |
qal |
| ğ |
h |
ħ |
x |
y |
| ğele |
hal |
ħal |
xal |
yene |
| r |
rr |
ŕ |
| sere (sare) |
serre |
seŕ[ı] |
| s |
ś |
z |
| sole |
śi (kemere) |
zıme |
| u |
ü |
û |
| ustıne |
lüye (luye) |
łûr (merreo gırd) |
Merdumê ilmê zıwanê Zazayan (Zazalociye) [bıvurne]
- Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg,[3].
- Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan,[4].
- Gippert, Jost. (1996) "Historical Development of Zazaki" Frankfurt University,[5].
- Gajewski, Jon. (2003) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology,[6].
- Gajewski, Jon. (2004) "Zazaki Notes" Massachusetts Institute of Technology,[7].
- Larson, Richard. and Yamakido, Hiroko. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University and University of Arizona,[8].
- Iremet, Faruk. (1996) "The difference between Zaza, Kurdish and Turkish" Stockholm, Sweden,[9].
Bıewne / Qayt Ke [bıvurne]
