Zazaki

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre
  Zazaki
Dımılki, Kırmancki, Kırdki
 
Dıwelê ke tede qısey beno Tırkiya, Almanya, Qazaxıstan, Gurcıstan, Diyasporaya Zazayan
Amarê qıseykerdoğan 3 milyon
Rêze mabênê 180-200 de
Alfabe Alfabeyê Latinki (Varyantê Zazaki)
Dıwelê ke tede zıwano resmiyo çıniyo
Dezgeyê cıgeyrayışê zıwani Enstituyê Zazaki
Keyeyê zıwani
Zıwanê Hind u Ewropa
Hind u İranki
Zıwanê İranki
İrankiyê Rocawani
İrankiyê-Zımeyê Rocawani
Zazaki u Goranki
Zazaki
Kodê zıwani
ISO 639-1 -
ISO 639-2 zza (generic)
ISO 639-3 diq, kiu
Zaza DialectsMap-5.gif
Xeritaya zıwani
Bıvênên : zıwan, keyeyê zıwanan

Zazaki (Dımılki, Kırmancki yan zi Kırdki), zıwanê Zazayano, aidê gruba Zıwananê İrankiyano, zıwanê do İrankiyê zımey rocawanio, yanê zıwananê Goranki, Kurmancki, Soranki, Kelhurki, Gileki, Beluçki, Sengserki, Mazenderanki, Talışki ra nezdiyo. Mıntıqa Mezopotamya zımey u Anatoliye de texminen 3-4 milyon merdumi Zazaki qısey kenê. Tırkiya de Tırki u Kırdaski ra tepeya hetê reqemi ra zıwanê hirêyıno. Tesbitê ilmdaranê Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Kırdki, Zonê Ma) ra kokê xo reşeno zımey İrani mıntıqa Deylemi (Gilan). Hetê tarixi ra Partki ra nezdiyo. [1] Gorey tayê zıwannasan, Zazaki zıwanan u lehçeyanê Kurdan ra yewo.[2][3][4][5][6][7] Labelê nê zıwanşınasan be argumano ilmi nêşao tesnifê xo sero qenaet biarê ke be senê sebeban u kriteran, zıwananê İrankiyê Rocawani miyan ra Zazaki gênê, Kurdki miyan de hesebnenê. Vatenê inan İranologanê beynelmılelan miyan de esas nêgêriyenê.

Weziyetê Zazaki[bıvurne | çımey bıvurne]

Heta roca ewroêne statuyê dê Zazakiyo resmi çınê bi, tek tenya be qıseykerdene ra ardo na roce. Labelê anci ki gorey şert u şurtê xo pay ra mendo, edebiyato qıseykerde u ğezna xo dewletiya. Heto yew ra ke tarix de alfabey xo nêvıraşto, edebiyatê xoyo nuşte çınê biyo, heto bin ra ki ilankerdışê Cumhurêtê Tırkiya ra dıme, bınê namey siyasetê "Tırk-kerdene" ra dewleta zordeste no zıwan men kerdo, taliyê nê zıwani xırabın şi. Zazaki u zıwanê bini welatê xo de, xo be xo rê kerd tohmete, vıst (fist, fit) bınê bandıre. Kami ke kerdêne ke zıwanê xo de bınuso ya ki zıwan u kamiya şarê xo sero qurde bıkero, sero tedqiqat vırazo, ceza werdêne, kewtêne hepıs.

Dewlete zıwanê xoyo resmi na ro, radon u qezetey u edebiyat, peydêna têlevizyon de tek tenya Tırki bi. Heni kerd qafıka mılleti ke Tırki qıymetın bi, zıwanê mehelliyê bini bêqıymeti biy, caê de nêvêrdêne. Mekteban de cebr u zor ra Tırki salıx diya. Dewan de Zazaki çıqas ke qısey biyêne ki, siyaseta dewleta zıwani kewti biye kar, şari pede huwiyet u zıwanê xo ra şerm kerdêne, keyan (çêan) de zıwanê ma u piyê xo qısey nêkerdêne, be domananê (qıcanê) xo salıx nêdaêne, cı nêmusnayne (nêmusnaêne). Dewlete seba ke inkar bıkero, politika "lehçe"y vete. Zazaki kerd diyalekt ya ki şiwe, kamiya (huwiyetê) şari kerd "kamiya bıni" (alt-kimlik). Nê kerdenanê dewlete hetê asimilasyoni ra meywey do diyê ke peyniya peyêne de dezgehê [[UNESCO]]y ki be raporê xo serra 2008ıne de Zazaki zıwananê bınê tehlıkey miyan de hesebna. Nesıl be nesıl (ac be ac) Zazaki her ke şi, daêna şenık yeno zanaen u qısey kerdene.

Mabeynê zıwananê İrankiyan de caê Zazaki[bıvurne | çımey bıvurne]

Mıntıqaya zıwananê İranki

Zıwanzanaoğê iranolociye ra gore Zazaki miyanê / wertê zıwananê İrankiyan de zıwanê do xosero.

  • İrankiyê Zımey Rocawani   (24 zıwani, 31 milyon qıseykerdoği)

Diyalektê Zazaki[bıvurne | çımey bıvurne]

Gorey İranolog Ludwig Pauli, hirê (3) diyalektê Zazaki estê:

1. Zazakiyê Zımey[bıvurne | çımey bıvurne]

Dêrsım, Erzıngan, Gumuşxane (Kelkit), Varto, Xınıs, Tekman, Çat, Aşqele, Sêwaz (Qoçgiriye) [1]

2. Zazakiyê Merkezi[bıvurne | çımey bıvurne]

Pali-Çolig, Hêni, Xarpêt, Piran, Lıcê, Erğeni, Qulp

3. Zazakiyê Veroci[bıvurne | çımey bıvurne]

Çermug-Sêwrege, Alduş [2]

Ê Lıcê, Erğeni, Qulp, Maden merdum şeno mabênê diyalektanê merkez u veroci bıhesebno. Fekê zey Motki, Sarız u Aqseraiye ki fekê kıştê (kalekê), nê mabênê merkez u veroci de manenê.

Iranian Family Tree v2.0.png

Fonetikê Zazaki u Zıwananê İrankiyanê binan[bıvurne | çımey bıvurne]

"v-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*w v v b, g b, g -
*we-nt- vata- vā bād bā wind
*awer- var- vārān bārān bārān rain
*wek- v vac avaz bêj sing, say
*wegh vazaiti vaz- bez- bez- run
- - velg berg belg leaf
*wek- v veng bang bang, deng voice
- - ver ber ber front
*wadh- vad veyv bayo buk front
- - verek berre berx sheep
- vefr- vewr, vor berf berf/befr snow
*wen- veēn- vên, vin bin- bin- see
vire- vir bir bir memory
*wikmt visaiti vist bist bist twenty
*widhewo vithava viya bive bi widow
*wei- vaeiti viyal bid bi willow
- - vam, vum badam behıv almond
- vaic vic- biz- bêj- select, choose
- - veyšan gorosne bırsi hungry
- veršni- vešn gošn beran ram
- - v giyah giya/gij grass
*wrdho- verd- vıl gol gul rose
- - velık gusaleh gurčık/gwêlik calf
*wlqwos vēhrke- verg gorg gurg wolf
- - vurayen gerdiden guherin change

"z"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Kurdki Farski İngılızki
*k/*g z/s z/s z/s d/h -
*kerd- zerdeye- zerri dil dil heart
*ghol- zaranya- zerd zêr zer gold
*gno- zan- zan- zan- dan- know
*geme zamat- zama zava damad groom
*egom ezēm ez ez (min) (*ed-) men I
*bhrgh berezant berz bilind boland borough, high
*dekm dese des deh deh ten

"ĵ-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*gw / *kw j / č ĵ z ž -
*gwen- jainish ĵeni zen žın woman
*gwhen- jan ĵin- zan- žen- playing music, to beat
*gwiwo- jiv ĵiwiyayıš zisten žıyan live
*gwiwo- jiv ĵinde zende zındi alive
*sekw-uper hača-upairi ĵor zeber žor up
*sekw-ndhero- hača-athara ĵêr zir žêr down
*sekw- hača- ĵı az žı from
*leuk- reočah - roĵ ruz rož day
*wekw- vač- vaĵ avaz ž say, sing
- areĵah erĵan arzan erzan cheap
- vaič- viĵ- biz- biž- select, choose
*pekw- pač- pewĵ- pez- ž cook

"b-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
d d b d d -
*dhwer- dvara ber der deri door

"hr-" initial[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
tr thr hr s s -
*trejes thri hri se se three
*trikomt thrisaiti hris si si thirty

"w-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
w w w h/w h/w -
*newn nava new noh noh nine
*kʷetwrkomt- čathwarosaiti čewres čehel čil forty
*newos nava newe no h, nû, nwê new

"-rz-" u "-rr-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*rg,*lg / *rd rz / rd rz / rr l l -
*bhrgh berezant berz boland bilind borough, high
- herez- erz hil- hel sprinkle, throw
- - wurz liz alez dash off, stand up
*splegh- spērēzan serpez seporz sıpıl spleen
- sered- serre sal sal year
*kerd- zerd- zerre l dil hearth
*wrdho- verd- l gol gul rose

"-w-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*sw hv w x(u) x(w) -
*swep- xvefne- witiš xwab xew sleep
*swe- xvet xo xod xwe self
- xvun gun xun xwin blood
- xveš- w x xw sweet
*swenh- xven- wend- xand- xwend- read
*swesor xveher wa xaher xweh sister
- xver- werd- xord- xward- swallow, eat
- - wašt- xast- xwast- want

"-m-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Hind u Ewropaki Ewısta Zazaki Farski Kurdki İngılızki
*m m m m v -
*nomn- nama name nam nav name
*geme zamat- zamay damad zava groom
*gwem- jamaiti gam gam gav step, come
*sem- haman amnan - havin summer
*gheim- zima zimistan zemestan zivistan winter
*domu- demana- dam dam dav domestic, home
*samos- hama- hem hem hev same
*teuk-ma- taoxman tom toxm tov seed

"-ew-"[bıvurne | çımey bıvurne]

Zazaki Farski Kurdki İngılızki
w f f -
hewt heft heft seven
kewt oftad keft/ket/kewt get in
grewt greft girt buy, take
kew kef kef foam
vewre berf berf/befr snow

Alfabey Zazaki[bıvurne | çımey bıvurne]

Alfabey Zazaki de 32 herfi estê.

Herfê gırdi: A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Herfê qıci: a b c ç d e ê f g ğ h ı i j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Herfê vengıni (8): a e ê ı i o u û

Herfê bêvengi (24): b c ç d f g ğ h j k l m n p q r s ş t v w x y z

Wendışê herfan be nımuneyê çekuyan[bıvurne | çımey bıvurne]

herfe wendış [IPA] Zazaki Farski İngilizki Almanki İspanyolki
a a [α] asmên âseman sky Himmel cielo
b be [b] bıze boz she-goat Ziege cabra
c ce [dz / dj] cemed yakh ice Eis hielo
ç çe [ts / tsh] çê (keye) xâneh house Haus casa
d de [d] dare derakht/daar tree Baum árbol
e e [ε] ez man I ich yo
ê ê [e] dês Divar/Dewar wall Wand, Mauer pared
f fe [f] fek dahân mouth Mund boca
g ge [g] gırs (gırd) bozorg big groß grande
ğ ğe [gh] ğezale ghazal gazelle Gazelle gacela
h he [h] hak toxm egg Ei huevo
ı ı [ə] bırr Jangal forest Wald bosque
i i [i] isot Felfel pepper Paprika pimiento
j je [zh] jên (zên) zên saddle Sattel silla
k ke [k] koli Hizom firewood Feuerholz leña
l le [l] lew Lab lip Lippe labio
m me [m] mast Mast yogurt Joghurt yogur
n ne [n] name nâm name Name nombre
o o [o] oğır NikBakht good omen gutes Vorzeichen buena suerte
p pe [p] porr Moo hair Haar pelo
q qe [q] qatır Qatir mule Maultier mula
r re [r] ri Roo face Gesicht cara
s se [s] sole Namak salt Salz sal
ş şe [sh] şêr şêr lion Löwe león
t te [t] to you du tu
u u [u] ustıne Sotun column Säule columna
û û [uə] dûri Dur far fern lejos
v ve [v] vewre (vore) Barf snow Schnee nieve
w we [w] ware tableland Sommerweide meseta
x xe [kh] xal Xal/Dai uncle (paternal) Onkel (väterlicherseits) tío
y ye [y] yene (êne) Adineh Friday Freitag viernes
z ze [z] zıwan (zon) zabân tongue; language Zunge; Sprache lenguaje; lengua

Alfabe ra ğeyri vengê bini[bıvurne | çımey bıvurne]


Zazakiyê zımey de:
çh, kh, ph, rr, th, ü, lh

Zazakiyê merkezi de (her fek de çıniyê):
' (eyn),'h, ö, uı, dh, lh, sh, zh

Zazakiyê veroci de:
' (eyn), 'h , lh , rr , sh , th
Transkripsiyono ilmi: /´/ , /ḥ/, /ł/, /ṙ/, /ṣ/, /ṭ/

Ferqê vengan /herfan[bıvurne | çımey bıvurne]

á a o
? asmên oğır
b p ph
ban porr phan
c ç çh
cem çım çhem (ro[y], la)
d t th ť
dü (du) tüye (tuye) thüye (kund) ťeyr (theyr)
é e ê
érd (erd, hard) des dês
f v w
fek vewre (vore) ware
g k kh q
galık kal khal[ık] qal
ğ h ħ x y
ğele hal ħal xal yene
ı i
bın bin
j ş
jên (zên) şêr
l ´l
lınge łınci
m n
mar nan
r rr ŕ
sere (sare) serre seŕ[ı]
s ś z
sole śi (kemere) zıme
u ü û
ustıne lüye (luye) łûr (merreo gırd)

Zazaki sero tayê xebatê zıwanşınasiye[bıvurne | çımey bıvurne]

  • Lerch, Peter I. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg
  • Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache
  • Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan,[3]
  • Gippert, Jost. (1996) "Die historische Etnwicklung der Zaza-Sprache" Ware, amor 10, Baiersbronn/Almanya.[4].
  • Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg,[5].
  • Selcan, Zülfü (1998): Die Grammatik der Zaza-Sprache. Berlin.
  • Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies.
  • Gajewski, Jon. (2003) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology,[6].
  • Gajewski, Jon. (2004) "Zazaki Notes" Massachusetts Institute of Technology,[7].
  • Larson, Richard. and Yamakido, Hiroko. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University and University of Arizona,[8].
  • Aygen, Gülşat (2010), Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa

Bıewne / Qayt Ke[bıvurne | çımey bıvurne]

Çımey[bıvurne | çımey bıvurne]

  1. Gippert, Jost (1996), Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache. In: Ware - pêseroka Zon u Kulturê Ma (Dımıli-Kırmanc-Zaza), Amor: 10. Baiersbronn, Almanya
  2. Lerch, Peter J. A. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg
  3. Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3
  4. Socin, Albert (1898) “Die Sprache der Kurden”, Grundriss der Iranischen Philologie, Editor: Wilhelm Geiger & E.Kuhn, Band: I, Strassburg 1898, p. 250
  5. Le Coq, Albert Von (1903), Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin
  6. Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.)
  7. Aygen, Gülşat (2010), Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa

Gıreyê Teberi[bıvurne | çımey bıvurne]