Wikipediya ra, ensiklopediya xoserı
Zazaki zıwanê Zazayano, aidê gruba Zıwananê İrankiyano, zıwanê do İrankiyê zımey rocawanio (cenubo ğerb), yanê zıwananê Farski, Gilaki, Kurdki, Beluçki, Goranki, Sengserki, Mazenderanki, Talışki ra nezdiyo. Mıntıqa Mezopotamya zımey u Anadoliye de texminen 3-4 milyon merdumi (mordemi) Zazaki qısey kenê (qali kenê). Tırki u Kırdaski ra tepeya hetê reqemi ra zıwanê hirêyino. Tesbitê ilmdaranê Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Zonê Ma) ra kokê xo reseno zımey (şımalê) İrani mıntıqa Deylemi (Gilan). Hetê tarixi ra ki Partki u zıwanê Ewıstki (Avesta) ra nezdiyo.
[bıvurne] Weziyetê Zazaki
Diyalektê zıwanê Zazaki (
khewe :
Zazakiyê Zımey,
sur :
Zazakiyo Mıyanên,
laciwerd :
Zazakiyê Veroci)
Heta roca ewroêne Zazaki resmi nêbi, tek tenya be qısey-kerdene ra ardo na roce. Labelê anci ki gorey şert u şurtê xo rınd pay ra mendo, edebiyato qıseykerde u ğezna xo dewletiya. Heto jew ra ke tarix de elifbey xo nêvıraşto, edebiyatê xoyo nuşte hama çınê biyo, heto bin ra ki ilankerdışê Cumurêtê Tırkiya ra dıme, bınê namey siyasetê "Tırk-kerdene" ra dewleta zordeste no zıwan men kerd, taliyê nê zıwani xırabın şi. Zazaki u zıwanê bini welatê xo de, xo be xo rê kerd tohmete, vıst (fist, fit) bınê bandıre. Kami ke kerdêne ke zıwanê xo de bınüso ya ki zıwan u kamiya şarê xo sero qurde bıkero, sero tedqiqat vırazo, ceza werdêne, kewtêne hepıs. Halbıke heqa insania tewr tabiya ke zıwanê xo qısey bıkero, pê bınüso, qezetey u kıtaban veco, ey raver bero.
Nezdiyê se (100) serro ke Zazaki ilm de zıwanê do xoser qebül beno, labelê xebera alemi nae ra xeylê zeman çınê biye. Na raştiye nê vist serranê peyênan de veciyê meydan. Roştberan u nuskaran çıqa ke pêserokan u kıtabanê xo de na arde zıwan, zafeteni welat de hona nêzanenê; taê ki çımanê xo nanê werê.
Dewlete zıwanê xoyo resmi na ro, radon u qezetey u edebiyat, peydêna televizyon de tek teyna Tırki bi. Heni kerd qafıka mılleti ke Tırki qıymetın bi, zıwanê mehelliyê bini bêqıymeti biy, caê de nêvêrdêne. Mekteban de cebr u zor ra Tırki salıx diya. Dewan de Zazaki çıqa ke qısey biyêne ki, siyaseta dewleta zıwani kewti biye kar, şari pede huwiyet u zıwanê xo ra şerm kerdêne, keyan (çêan) de zıwanê ma u piyê xo qısey nêkerdêne, be domananê (qıcanê) xo salıx nêdayne, cı nêmusnayne (nêmotêne). Dewlete seba ke inkar bıkero, politika "lehçe"y vete. Zazaki kerd diyalekt ya ki şiwe, kamiya (huwiyetê) şari kerd "kamiya bıni" (alt-kimlik) ke salê şar xo ro megıno, xo ra düri kewo, zıwan u zagon (kultur) u kamiya xo rê xam bo. Heyf ke hona ewro ki taê politika "lehçe"y dıme raê, cı ra nêvısiyenê. Peyê coy insani kewti ra zıwan u kokê xo dıme, saiya raya ilmi ra nê siyasetê inkar u "lehçe"y iflas kerd.
[bıvurne] Mabênê zıwananê İrankiyan de caê Zazaki
Zıwanzanaoğê iranolociye ra gore Zazaki miyanê / wertê zıwananê İrankiyan de zıwanê do xosero.
- İrankiyê Zımey Rocawani (24 zıwani, 31 milyon qıseykerdoği)
- Medki : Medki † (İrankiyo kıhan)
- Partki : Partki: † (İrankiyo miyanên /wertên)
- Xezerki
- Kurdki-İrankiyê merkezi
- Kurdki
- Khurmanci (Kırdaski) (Kurdkiyê zımey) (10 milyon)
- Soranki (Kurdkiyê merkezi) (4 milyon)
- Kelhurki (Kurdkiyê veroci) (3 milyon)
- İrankiyê Merkezi : Tefrışki, Mehelletki-Xunserki, Keşanki-Natanzki, Gazki, Yezdki-Kermanki-Navinki, Kavirki, Siwendki
- Gurgani (Hyrkan)
- Zazaki (Kırmancki, Dımılki, "Zonê Ma, So-Bê") (2-3 milyon)
- Zazakiyê zımey
- Zazakiyê merkezi
- Zazakiyê veroci
- Goranki (Bacelanki, Şebaki, Hewramki, Sarlki uêb.) (400-500 hezar)
- Beluçki
- Sengserki
[bıvurne] Diyalektê Zazaki
Gorey İranolog Ludwig Pauli, hirê (3) diyalektê Zazaki estê:
[bıvurne] 1. Zazakiyê Zımey
- Dêrsım, Erzıngan, Gumuşxane (Kelkit), Varto, Xınıs, Tekman, Çat, Aşqale, Sêvaz (Qoçgiriye)[1]
[bıvurne] 2. Zazakiyo Miyanên
- Pali-Çolig, Hêni, Xarpêt, Piran, Licê, Erğeni, Qulp
[bıvurne] 3. Zazakiyê Veroci
- Çermug-Sêwrege, Alduş [2]
Ê Lıcê, Erğeni, Qulp, Maden merdum şeno mabênê diyalektanê merkez u veroci bıhesebno. Feki zey Modki, Sarız u Aqseraiye (Aksaray) ki fekê kıştê (kalekê), nê mabênê merkez u veroci de manenê.
[bıvurne] Fonetikê Zazaki u Zıwananê İrankiyanê binan
| Hindo-Ewropayi |
Avesta |
Zazaki |
Farski |
Kurdki |
|
İngılızki |
| *w |
v |
v |
b, g |
b, g |
|
- |
| *we-nt- |
vata- |
va |
bad |
ba |
|
wind |
| *awer- |
var- |
varan |
baran |
baran |
|
rain |
| *wek- |
vač |
vac |
avaz |
bêj |
|
sing, say |
| *wegh |
vazaiti |
vaz- |
bez- |
bez- |
|
run |
| - |
- |
velg |
berg |
belg |
|
leaf |
| *wek- |
vač |
veng |
bang |
bang, deng |
|
voice |
| - |
- |
ver |
ber |
ber |
|
front |
| *wadh- |
vad |
veyv |
bayo |
buk |
|
front |
| - |
- |
verek |
berre |
berx |
|
sheep |
| - |
vefr- |
vewr, vor |
berf |
berf/befr |
|
snow |
| *wen- |
veēn- |
vên, vin |
bin- |
bin- |
|
see |
|
vire- |
vir |
bir |
bir |
|
memory |
| *wikmt |
visaiti |
vist |
bist |
bist |
|
twenty |
| *widhewo |
vithava |
viya |
bive |
bi |
|
widow |
| *wei- |
vaeiti |
viyal |
bid |
bi |
|
willow |
| - |
- |
vam, vum |
badam |
behıv |
|
almond |
| - |
vaic |
vic- |
biz- |
bêj- |
|
select, choose |
| - |
- |
veyšan |
gorosne |
bırsi |
|
hungry |
| - |
veršni- |
vešn |
gošn |
beran |
|
ram |
| - |
- |
vaš |
giyah |
giya/gij |
|
grass |
| *wrdho- |
verd- |
vıl |
gol |
gul |
|
rose |
| - |
- |
velık |
gusaleh |
gurčık/gwêlik |
|
calf |
| *wlqwos |
vēhrke- |
verg |
gorg |
gurg |
|
wolf |
| - |
- |
vurayen |
gerdiden |
guherin |
|
change |
[bıvurne] "hr-" initial
[bıvurne] "-rz-" u "-rr-"
[bıvurne] Alfabey Zazaki
Alfabey Zazaki de 32 herfi estê.
Herfê gırdi: A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z
Herfê qıci: a b c ç d e ê f g ğ h ı i j k l m n o p q r s ş t u ü v w x y z
Herfê vengıni (8): a e ê ı i o u ü
Herfê bêvengi (24): b c ç d f g ğ h j k l m n p q r s ş t v w x y z
[bıvurne] Wendışê herfan be nımuneyê çekuyan
| herfe |
wendış [IPA] |
Zazaki |
Farski |
İngilizki |
Almanki |
İspanyolki |
| a |
a [α] |
asmên |
âseman |
sky |
Himmel |
cielo |
| b |
be [b] |
bıze |
boz |
she-goat |
Ziege |
cabra |
| c |
ce [dz / dj] |
cemed |
yakh |
ice |
Eis |
hielo |
| ç |
çe [ts / tsh] |
çê (keye) |
xâneh |
house |
Haus |
casa |
| d |
de [d] |
dare |
derakht/daar |
tree |
Baum |
árbol |
| e |
e [ε] |
ez |
man |
I |
ich |
yo |
| ê |
ê [e] |
dês |
Divar/Dewar |
wall |
Wand, Mauer |
pared |
| f |
fe [f] |
fek |
dahân |
mouth |
Mund |
boca |
| g |
ge [g] |
gırs (gırd) |
bozorg |
big |
groß |
grande |
| ğ |
ğe [gh] |
ğezale |
ghazal |
gazelle |
Gazelle |
gacela |
| h |
he [h] |
hak |
toxm |
egg |
Ei |
huevo |
| ı |
ı [ə] |
bırr |
Jangal |
forest |
Wald |
bosque |
| i |
i [i] |
isot |
Felfel |
pepper |
Paprika |
pimiento |
| j |
je [zh] |
jên (zên) |
zên |
saddle |
Sattel |
silla |
| k |
ke [k] |
koli |
Hizom |
firewood |
Feuerholz |
leña |
| l |
le [l] |
lew |
Lab |
lip |
Lippe |
labio |
| m |
me [m] |
mast |
Mast |
yogurt |
Joghurt |
yogur |
| n |
ne [n] |
name |
nâm |
name |
Name |
nombre |
| o |
o [o] |
oğır |
NikBakht |
good omen |
gutes Vorzeichen |
buena suerte |
| p |
pe [p] |
porr |
Moo |
hair |
Haar |
pelo |
| q |
qe [q] |
qatır |
Qatir |
mule |
Maultier |
mulo |
| r |
re [r] |
ri |
Roo |
face |
Gesicht |
cara |
| s |
se [s] |
sole |
Namak |
salt |
Salz |
sal |
| ş |
şe [sh] |
şêr |
şêr |
lion |
Löwe |
león |
| t |
te [t] |
tı |
to |
you |
du |
tu |
| u |
u [u] |
ustıne |
Sotun |
column |
Säule |
columna |
| ü |
ü [ү] |
düri |
Dur |
far |
fern |
lejos |
| v |
ve [v] |
vewre (vore) |
Barf |
snow |
Schnee |
nieve |
| w |
we [w] |
ware |
|
tableland |
Sommerweide |
meseta |
| x |
xe [kh] |
xal |
Xal/Dai |
uncle (paternal) |
Onkel (väterlicherseits) |
tío |
| y |
ye [y] |
yene (êne) |
Adineh |
Friday |
Freitag |
Viernes |
| z |
ze [z] |
zıwan (zon) |
zabân |
tongue; language |
Zunge; Sprache |
lenguaje; lengua |
[bıvurne] Alfabe ra qêri vengê bini
Zazakiyê zımey de:
çh kh ph th rr
Zazakiyê veroci de:
´a ´e ´h ´l ´s ´t û
[bıvurne] Ferqê vengan /herfan
| c |
ç |
çh |
| cem |
çım |
çhem (ro[y], la) |
| d |
t |
th |
ť |
| dü (du) |
tüye (tuye) |
thüye (kund) |
ťeyr (theyr) |
| é |
e |
ê |
| érd (erd, hard) |
des |
dês |
| f |
v |
w |
| fek |
vewre (vore) |
ware |
| g |
k |
kh |
q |
| galık |
kal |
khal[ık] |
qal |
| ğ |
h |
ħ |
x |
y |
| ğele |
hal |
ħal |
xal |
yene |
| r |
rr |
ŕ |
| sere (sare) |
serre |
seŕ[ı] |
| s |
ś |
z |
| sole |
śi (kemere) |
zıme |
| u |
ü |
û |
| ustıne |
lüye (luye) |
łûr (merreo gırd) |
[bıvurne] Merdumê ilmê zıwanê Zazayan (Zazalociye)
- Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg,[3].
- Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan,[4].
- Gippert, Jost. (1996) "Historical Development of Zazaki" Frankfurt University,[5].
- Gajewski, Jon. (2003) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology,[6].
- Gajewski, Jon. (2004) "Zazaki Notes" Massachusetts Institute of Technology,[7].
- Larson, Richard. and Yamakido, Hiroko. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University and University of Arizona,[8].
- Iremet, Faruk. (1996) "The difference between Zaza, Kurdish and Turkish" Stockholm, Sweden,[9].
[bıvurne] Bewnı / Qayt Ke
