Tırkiya

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre
Nuvola apps icon
Eno nuşte standardanê Wikipediya ra peyser mendo u mizanê xo rınd niyo!

Eno nuşte gani dest ra ravêro u reyna bınusiyo!

Tı şenay ma rê desteg bıbe. Qandê destegi, keso ke eno not nuşto tarixê vurnayışi dero u be ey/aye irtıbat kewe.


Tırkiya
Türkiye Cumhuriyeti
Desmal û Arma
Flag of Turkey.svg Türkiye arması.svg
Slogan': Yurtta sulh, cihanda sulh'
Marş: Marşê İstıqlali
Xerita
Turkey on the globe (Europe centered).svg
Şınasiye
Zıwan Tırki
Paytext Anqara
Sûka tewr gırde Estanbol
Sazbiyayış 29 Tişrino Verên 1923
Cıwiyayış
Şar Tırk
Hıkumet Cumhuriyet
Serdar Abdullah Gül
Din İslam
Erd 783.562
Nıfuso texminki 73.722.988
Sıxletiye 92.6
Ekonomiye
Berê keyeyê nêzelali 772 milyar $
Endekse gırdbiyayışe merduman increase 0,699
Pere Lira
Kodê perey TL
Mıntıqa
Wext +2
İnternet .tr
Kodê têlefoni 90

Tırkiya (be Tırki: Türkiye Cumhuriyeti) mıntıqa ra rocvetışê verocê Ewropa u rocawanê Asya dera. Zımeyê Tırkiya de Deryayo Siya; veroc de Deryayo Sıpê, Suriya u Iraq; rocawan de Deryayê Egey, Yunanıstan, Bulgarıstan; rocvetış (şerq) de İran, Ermenıstan, Azerbaycan u Gurcıstan estê. Paytextê Tırkiya Anqarayo.

Dewleta Tırkiya wılayetan ra yena pêra. 81 (heştay u yew) wılayetê xo estê. Tırkiya ezayê NATO, Mıletê Yewbiyayey, OECDia.

Tarix[bıvurne | çımey bıvurne]

Ezayê Meclısê Tırkiya

Tarixê Anatoliye de zaf medeniyeti biyê. Ninan ra medeniyetê zey Hitit, Lidya, İyonya, Sumer, Asur u Parsi erdê Anatoliye sero dewran ramıto. Seserranê 1ıne u 10ıne de İmperatoriya Roma u İmperatoriya Bizansi Anatoliye de hukım kerdo. Dıma zi Anatoliye kewte ra be Tırkan dest. Seserra 10ıne be heta 21ıne İmperatoriya Usmanıcan tiya welatê xo nê ro. Çı esto ke İmperatoriya Usmanıcan Herbê Dınyayo I.ıne kerd vindi. Wextê nê herbi de Anatoliye hetê İngılızan, Fransızan, İtalyanan u Rusan ra işğal biye. Labelê Atatürki erdê Anatoliye u rocvetışê Trakya reyna ra u serra 1923ıne de dewleta Cumhuriyetê Tırkiya ame ronayene.

Nıfus[bıvurne | çımey bıvurne]

Nıfusê Tırkiya75,627,384(hewtay u ponc milyon)o.[1] Şarê Tırkiya %78 sûkan de, %22 dewan de cıwiyeno. Gırbiyayışê nıfusi rêx niyo. Sıxletiya nıfusi sero 92.6 km²0. Nıfus zaf sıxo rocawanê Tırkiya de. Rocvetışê Tırkiya de nıfus zaf sıx niyo. Zımeyê Tırkiya de zi nıfus sıx niyo. Rocvetışê Tırkiya ra rocawanê Tırkiya rê zaf goçi biyo u rocvetışê Tırkiya de nıfus zaf biyo kemio u rocawan de zaf berz biyo. Amardışê serra 2012ıne ra gore bacaranê gırdan de nıfus:

(2012)[2]
0 - 4 6.198.957
Merdi/Cawerdi Cıni/Cênıki
5 - 9 6.158.964


10-14 6.499.258


15-19 6.405.552


20-24 6.186.089


25-29 6.270.678


30-34 6.544.927


35-39 5.731.177


40-44 5.064.060


45-49 4.699.421


50-54 4.039.198


55-59 3.478.582


60-64 2.668.518


65-69 1.928.386


70-74 1.500.126


75-79 1.102.126


80-84 745.666


85-89 315.990


90+ 89.709


Bacarê Tırkiya(y)ê tewr gırdi
Amariya 2010ine
Estanbol
Estanbol

Anqara
Anqara

Nısbet Bacar Wılayet Nıfus Nısbet Bacar Wılayet Nıfus
1 Estanbol Estanbol 13,301,345 11 Qeyseriye Qeyseriye (wılayet) 844,656
2 Anqara Anqara (wılayet) 4,338,620 12 Eskişeher Eskişeher (wılayet) 648,396
3 İzmir İzmir (wılayet) 2,783,866 13 Kocaeli Kocaeli (wılayet) 545,229
4 Bursa Bursa (wılayet) 1,704,441 14 Rıha Rıha (wılayet) 515,199
5 Adana Edene (wılayet) 1,609,790 15 Denizli Denizli (wılayet) 511,751
6 Qazianteb Qazianteb (wılayet) 1,376,352 16 Samsun Samsun (wılayet) 500,995
7 Qonya Qonya (wılayet) 1,073,791 17 Sakarya Sakarya (wılayet) 429,331
8 Antalya Antalya (wılayet) 964,886 18 Meraş Gurgum (wılayet) 428,724
9 Diyarbekır Diyarbekır (wılayet) 875,069 19 Meletiye Meletiye (wılayet) 419,959
10 Mersin Mersin (wılayet) 859,680 20 Erzurum Erzurum (wılayet) 382,383


Ekonomiye[bıvurne | çımey bıvurne]

Wılayetê Tırkiya goreyê ekonomiyanê xo
  over $14,000
  $12,000–14,000
  $12,000–10,000
  $8,000–10,000
  $6,000–8,000
  $4,000–6,000
  below $4,000

Ekonomiya Tırkiya zaf qewetın niya, ema hêdi hêdi bena hewle. Rocawanê Tırkiya de ekonomiye zaf qewetıno, zaf şırketi, febriqey estê.Tırkiya de hem makroekonomi, hem zi mikroekonomi estê.Ekonomiya Tırkiya her serre beno gırd.Semedê Yewiya Ewropa ra zaf şırketan zey Honda u Mercedes fabriqey Tırkiya de kerdê ra. Sûka Estanboli zaf raver şiya, tede banê xeylê berzi estê. Rocvetışê Tırkiya de ekonomiye zaf qewetın niyo eme ebe proceyê newa hêdi hêdi beno qewetın. Estanbol vacarê dewizio, paytextê borsayo, merkezê ekonomiye Tırkiyayo. Ewro Tırkiya ebe Yewiya Ewropa, Rusya, Almanya , Fransa , Çin u İtalya grotış-dayış keno.

Coğrafya[bıvurne | çımey bıvurne]

Topografiya Tırkiya

Cayê Tırkiya verocê rocawanê qıtaya Asya dero. Goreyê cayê xo Tırkiya hem Rocvetışê Miyani hem zi Ewropaya Veroci dero. Goreyê terimo tarixi erdê Tırkiya, Rocvetışo Nezdi zi dero.Erdê Tırkiya 814.578 km²yo u goreyê erdê xo Tırkiya cihan de çewres u hewtıneyo.[3]. Zımeyê Tırkiya de Deryayo Siya esto, verocê Tırkiya de Deryayo Miyanêne esto, rocawanê Tırkiya de Deryayo Ege esto. Tırkiya rocawan de Yunanıstan u Bulğarıstan rê, rocvetış de Gurcıstan, Ermenıstan, u İran rê, veroc de Iraq u Suriya rê cirano. Erdê Tırkiya zaf koyıno. Goreyê erdê xo Tırkiya dewletanê binan ra kohınyero. Koyo Ararati Tırkiya de koyo de tewr berzo. %98ê erdê Tırkiya erdıno, %2ê erdê Tırkiya awıno. Rocawanê Tırkiya zaf koyın niyo u goreyê erdê binan ra zaf berz niyo, tiya zaf dari estê. Zımeyê Tırkiya u verocê Tırkiya hem koyıno hem zi zaf dari estê. Miyanê erdê Tırkiya u rocvetışê erdê Tırkiya zaf koyıno u zaf dari çiniyê. Miyanê Tırkiya de zaf plato esto. Rocvetışê Tırkiya de zaf koy estê u dergiyê no koyi zaf berzê. Goreyê cayê xo Tırkiya iklımo nerm dero. Tırkiya de amnani zaf germ beno, zımıstani zaf serd beno. Amnani de Tırkiya de vartış zaf nêbeno, hewa her cayê Tırkiya de zaf germ beno. Zımıstani de hewa zaf serd beno u vartışo vewre beno. Tene verocê Tırkiya de hewa zaf serd nêbeno u vewre nêbeno. Tırkiya de çol çıniyo, ema erdê Qonya (Miyanê Anatoliya) de dari çıniyê u tiya heni heni çolın beno. Tırkiya de zaf goli çıniyo. Çhemê Royê Fırati (be Tırki: Fırat), Royê Dicley (be Tırki: Dicle) u Qızılırmaqi (be Tırki: Kızılırmak) zerreyê Tirkiya ra şonê. Zey Golê Wani (be Tırki: Van Gölü) u Golê Sole (be Tırki: Tuz Gölü) tede golê gırdi estê. Erdê rocvetışê Anatoliya de zaf dari u nebati çiniyo.

Demografiya Tırkiya[bıvurne | çımey bıvurne]

Nıfusê Mısılmanan u Ğeyrimısılmanan Tırkiya de, 1914-2005[4]
Serre 1914 1927 1945 1965 1990 2005
Mısılmani
12,941
13,290
18,511
31,139
56,860
71,997
Yunani
1,549
110
104
76
8
3
Ermeniy
1,204
77
60
64
67
50
Cıhudi
128
82
77
38
29
27
Bini
176
71
38
74
50
45
Pêro-piya 15,997 13,630 18,790 31,391 57,005 72,120
%Mıslıman niyo
19.1
2.5
1.5
0.8
0.3
0.2

-> Bıvênên Demografiya Tırkiya

Dini[bıvurne | çımey bıvurne]

Tırkiya yew dewleto de sekulero u dinê dewleti çiniyo. Ema şarê Tırkiya pêroyi mısılmano. 96.1%ê şarê Tırkiya mısılmano. %1ê şarê Tırkiya Xıristiyan u Cıhudo. %3ê nıfusê Tırkiya dinan rê bawer nêkenê. Tırki, Zazay, Erebi, Kurdi, Lazi mısılmanê, Ermeniy, Yunani u binan xıristiyanê.

Zıwani[bıvurne | çımey bıvurne]

Mıletê Tırkiya zaf mıxtelıf zıwanan qısey keno, zey Zazaki, Erebki, Kurdki, Ermeniki, Yunanki uêb.. Ema zıwano resmi Tırkiyo.

Bıvênên[bıvurne | çımey bıvurne]

Çımey[bıvurne | çımey bıvurne]

Referansi[bıvurne | çımey bıvurne]

  1. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425
  2. Şablon:Web kaynağı
  3. http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_outlying_territories_by_total_area
  4. Icduygu, A., Toktas, S., & Soner, B. A. (2008). The politics of population in a nation-building process: Emigration of non-muslims from turkey. Ethnic and Racial Studies, 31(2), 358-389.