Asya
Wikipediya ra, ensiklopediya xoserı
Asya ponc kitawu ra juya. Na ponc kitawu pêroyînera en girsa (rîye harde hu 43 810 582 km² o), en silxeta (nêjdîye %60 e homete dîna na kitadero), en berca (Koye Evereşt na kitadero, bercîya hu 8 849 metreya). Asya rocvetışê Ewropa dera. Dormey Asya de Deryao Sıpê, Deryao Sur, Okyanuso Pasifik, Okyanuso Arktik, Okyanuso Hind, Koyê Urali, Koyê Qafkasi, Deryao Sıya u Deryao Xezar estê.
Hetê kultur u din, zon u zagon ra ki na qıta xêyle dewlemenda. Mesela xêylê din/ray jê Yahudiyêni, Xırıstiyanêni, İslam, Budizm ... pêro na qıta de vejiyê, naza ra biyê vıla. Xêylê medeniyetê, jê Sumer, Akkad, Babil... pêroyine na hardu de riyê dina diyo.
[bıvurne] Etimoloci
Menşeyê/ Etimolociyê namê na qıta jêde rınd nêzanino. Na qesa sero xeylê versiyoni estê. Heto ju ra yeno vatene ke serra -440ine de (İsay ra ver) Herodot nusqawunê ho de dina kerde hirê letey. Eve na giyım namê ju letey Asya no pıra (u waxt Asya teyna seveta Asya Minori rê vajiya, yanê Anatoliya ewroêne re, çıke sevetê Greku u waxt hirê dinay biyê: Yunanıstano ewroên, Mısır o ewroên u Anatoliya ewroêne). Na versiyon ra gore na çekuye zonê Akkadu ra yena. Mana hu ki (seveta tiji) vejiyayis, bercbiyayis ...o.
Heto bin ra ki yeno vatene ke na çekuye sıfte hetê Homerosi ra ama vatene. Na vatene ra gore kıtavê Homerosi İlyada de ju name darino we: Asios. Vajino ke na çekuye zonê Hititu ra yena, ama tenê vuriya. Sıfte Assuwa biya u namê ju dewlete biyo. Na dewlete ki Anatoliya ewroêne de biya. Peyniye de Assuwa biya Asios, Asios ki biyo Asya ....
[bıvurne] Hard u Sindor
Eve 43 810 582 km² qıtawa en hiraya. Cayê en berc u en xori/çolê (derya ra gore) ki na qıta derê. Koyê Everestio ke riyê dina de cawo en berco na qıta dero (8 849 m). Heto bin ra Deryawo Merde (-417) ki na qıta dero. Nae ra qeyir riyê dina de okyanusu ra cawo en duri ki naza ro (na ca Çin dero).
Xeylê waxt yeno vatene ke sindor çiyo de tabiiyo. Gunê mordem ho vira mekero ke çıqas ke sindor ca ve ca, eve çiyê fiziki (jê çhem, ko, derya, uçb.) beli bıvo peyê na çiyê fiziki de her daim qerar u qesasê mordemi estê. Qerar qeraro de siyasiyo, ama çiyo de fiziki sero amo guretene. Eve kılmiye ke vajime, mesela sindoru meselawa de siyasiya. Na sevev ra tarixê dina de sindor her daim vuriyê, hona ki vurinê. Na qerar ki eve zor, tarix, ceng u herv yenê beli kerdene. Sindorê Asya ki jê pêroyine sindoru çiyo de siyasiyo. Na raştiye jêde seveta sindorê hetê peyveroz şikina bıvajiyo.
Yeno qewılkerdene ke hetê zımi de sindorê Asya sono gıneno ro Deryayê Cemedi. Asya eve Gula Behringi Amerika ra cêra bena. Okyanuso Pil (Okyanuso Pasifik) ki sindorê hetê vervarozi teşkil keno. Okyanusê Hindi ki sindorê hetê verozio. Sindorê Asyaê peyvarozi sero tam mutabaqat çino. Xêylê zonaağe coğrafya vanê ke mordem nêşikino vazo ke Asya u Awrupa dı qıtayê ciayê. Çıke, i vanê, qe çiyo de fiziki wertê nainu de çino i nainu cêra nêkeno. Ama Koyê Urali, Deryao Sia, Gula Bosfori (Estemol) u Dardanel (Çanakkale) u Deryao Sıpi jê sindorê hetê peyvaroz qebul benê. Eve Qanalê Suweysi ki Asya Afrika ra cêra bena.
[bıvurne] Sindoro siyasi
Asya ewroêne de 54 ra jêde dewleti estê.
| Name | Erd/Hard (km²) |
Nıfus (2002 texmin) |
Sılxetiya nıfusi (serê km²) |
Paytext |
|---|---|---|---|---|
| Asya Miyanêne /Wertêne: | ||||
| Ozbekıstan | 447,400 | 25,563,441 | 57.1 | Taşkent |
| Qazaxıstan | 2,346,927 | 13,472,593 | 5.7 | Astana |
| Qırğızıstan | 198,500 | 4,822,166 | 24.3 | Bişkek |
| Tacikıstan | 143,100 | 6,719,567 | 47.0 | Duşenbe |
| Tırkmenıstan | 488,100 | 4,688,963 | 9.6 | Eşqabad |
| Asya Rocvetışi: | ||||
| Çin | 9,584,492 | 1,315,844,000 | 134.0 | Pekin |
| Japonya | 377,835 | 128,085,000 | 336.1 | Tokyo |
| Moğolıstan | 1,565,000 | 2,832,224 | 1.7 | Ulan Bator |
| Korya Veroci | 98,480 | 47,817,000 | 490.7 | Seul |
| Korya Zımey | 120,540 | 23,113,019 | 184.4 | Pyongyang |
| Asya Zımey: | ||||
| Rusya | 13,115,200 | 39,129,729 | 3.0 | Moskowa |
| Asya Rocvetışê Veroci: | ||||
| Bruney | 5,770 | 350,898 | 60.8 | Bandar Seri Begawan |
| Filipin | 300,000 | 84,525,639 | 281.8 | Manila |
| İndonezya | 1,158,645 | 208,176,381 | 179.7 | Jakarta |
| Kamboçya | 181,040 | 12,775,324 | 70.6 | Phnom Penh |
| Laos | 236,800 | 5,777,180 | 24.4 | Viyangşan |
| Malêzya | 329,750 | 22,662,365 | 68.7 | Kuala Lumpur |
| Myanmar (Birmanya / Burma) | 678,500 | 42,238,224 | 62.3 | Naypyidaw |
| Singapur | 693 | 4,452,732 | 6,425.3 | Singapur |
| Tayland | 514,000 | 62,354,402 | 121.3 | Bangkok |
| Vietnam | 329,560 | 81,098,416 | 246.1 | Hanoi |
| Timurê Rocvetışi | 14,874 | 947,000 | 63.6 | Diliyo |
| Asya Veroci: | ||||
| Efğanıstan | 647,500 | 29,863,000 | 42.9 | Kabul |
| Bengladeş | 144,000 | 141,822,000 | 985 | Dakka |
| Butan | 47,000 | 2,232,291 | 44.6 | Thimphu |
| Hindıstan | 3,287,590 | 1,103,371,000 | 318.2 | Newe Delhi |
| Maldiwi | 300 | 329,000 | 1,067.2 | Mali |
| Nepal | 140,800 | 27,133,000 | 183.8 | Kathmandu |
| Pakıstan | 803,940 | 163,985,373 | 183.7 | İslamabad |
| Sri Lanka | 65,610 | 20,743,000 | 298.4 | Kolombo |
| Asya Rocawani: | ||||
| Ermenıstan | 33,300 | 3,016,000 | 111.7 | Yerêvan |
| Azerbaycan | 41,370 | 3,479,127 | 84.1 | Baku |
| Bahreyn | 665 | 656,397 | 987.1 | Manama |
| Gurcıstan | 20,460 | 2,032,004 | 99.3 | Tıflis |
| Iraq | 437,072 | 24,001,816 | 54.9 | Beğdad |
| İran | 1,648,000 | 68,467,413 | 40.4 | Tehran |
| İsrail | 20,770 | 6,029,529 | 290.3 | Qudus |
| Kuweyt | 17,820 | 2,111,561 | 118.5 | Suka Kuweyti |
| Lubnan | 10,400 | 3,677,780 | 353.6 | Beyrud |
| Mısır | 63,556 | 1,378,159 | 21.7 | Qahire |
| Qıbrıs | 9,250 | 775,927 | 83.9 | Lefkoşe |
| Umman | 212,460 | 2,713,462 | 12.8 | Maskat |
| Urdun | 92,300 | 5,307,470 | 57.5 | Emman |
| Suriya | 185,180 | 17,155,814 | 92.6 | Şam |
| Tırkiya | 756,768 | 57,855,068 | 76.5 | Anqara |
| Asya Rocawanê Veroci: | ||||
| Qeter | 11,437 | 793,341 | 69.4 | Doha |
| Yemen | 527,970 | 18,701,257 | 35.4 | Sena |
| Yewina Emiranê Erebi | 82,880 | 2,445,989 | 29.5 | Ebu Dabi |
| Erebıstanê Seudi | 1,960,582 | 23,513,330 | 12.0 | Riyad |
| pêro-pia | 43,534,632 | 3,792,671,313 | 87.1 | |
 |
Qıtey | |
|---|---|---|
