Efğanıstan

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre
Nuvola apps icon
Eno nuşte standardanê Wikipediya ra peyser mendo u mizanê xo rınd niyo!

Eno nuşte gani dest ra ravêro u reyna bınusiyo!

Tı şenay ma rê desteg bıbe. Qandê destegi, keso ke eno not nuşto tarixê vurnayışi dero u be ey/aye irtıbat kewe.
Cumhuriyetê Efğanıstano İslami
جمهوری اسلامی افغانستان
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān (Farski)
د افغانستان اسلامي جمهوریت
Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat (Peştuki)
Desmal û Arma
Flag of Afghanistan.svg Emblem of Afghanistan.svg
Slogan: لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله
Marş: Suroudi Milli
Xerita
Afghanistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
Şınasiye
Zıwan Dariki u Peştuki
Paytext Kabil
Sûka tewr gırde Kabil
Sazbiyayış Tebaxe 8 ,1919
Cıwiyayış
Şar Efğan
Hıkumet Cumhuriyeto İslami
Serdar Hamid Karzai
Din İslam
Erd 647.500 km²
Nıfuso texminki 31,056,997
Sıxletiye 43/km²
Ekonomiye
Endekse gırdbiyayışe merduman 0.398 nızmo
Pere Efğani
Kodê perey AFN
Mıntıqa
Wext (UTC+4:30)
İnternet af
Kodê têlefoni +93

Efğanıstan yew dewletê qıta Asyawo. Caê xo verocê (cenubê) qıta Asya dero. Dormey Efğanıstani de Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Pakıstan, Tacikıstan, İran u Çin esto.

Paytextê Efğanıstani suka Kabılio. Nıfusê xo 31,889,923yo. Xelkê Efğanıstani Peştun, Tacık, Xezer u Ozbekan ra yeno pêser. Zıwanê xoyo resmi Farski u Peştukiyo. Sistemê idarey cumurêto. Efğanıstani serra 1919ine de xo reyna ra, xoseriya xo ilan kerde. Reisê cı Hamit Karzaiyo.

Etimolociye[bıvurne | çımey bıvurne]

Namê Efğanıstani (Farski:افغانستان‎,maneyê "Herrê Efğani") ra yeno.[1] Efğan Farski de namê merdımê Peştunano.[2]

Coğrafya u iklim[bıvurne | çımey bıvurne]

Efğanıstan de zaf kohi estê u Efğanıstan zaf kohın u berzo.Rocakewtış de Kohê Hindukuşi,veroc de Kohê Çeğay u zıme de Kohê Pamir estê.Berziyo Nowşaki 7492 metreyo u Efğanıstan de cayo de tewr berzo.Rocawan u verocê Efğanıstan kohın niyo ema eno erdi de ro niestê/çıniyo u cenaney nêbeno.Efğanıstan de royê Amu Derya,Helmend, Farahrud, Murgap u Herirudi estê.İklimê Efğanıstani iklimê serdo.Zımıstani zaf serdo u amnani zaf germo.[3]

Tarix[bıvurne | çımey bıvurne]

Tarixo Efğanıstan kıhano.Efğanıstan de tewr raver İ.V 500 de İrani hukım kerdo.Bahdo İskedero Gırd erdê Efğanıstani işğal kerdo u Baktriya saz biyo.Baktriya serra İ.P 50 de xırab biyo u İP. 50-125 de Skiti hukım kerdo.Dewrê Miyanên de erdê Efğanıstan de Tahiriy,Samaniy,Ğazneviy,İmperatoriya Selçukiyano Gırd,Xarezmşahiy,Moğoli u Timuriy hukım kerdo.Mabênê seserra 14ıne - 19ıne de Efğanıstan de Baburi hukım kerdo u Efğanıstan zaf biyo qewetıno.Seserra 19ıne de be gırdbiyayışê kolonizasyon lecê İngıltere-Efğanıstan sıfte biyo.1839-1842 miyan de Leco İngıltere-Efğanıstan I biyo u eno lec de Efğani biyo ğelib.Serra 1878 de anciya leci sıfte biyo u eno lec de Efğanı biyo meğlub.Tewr pey 1919 de yew lec ameyo meydan u Efğanıstan biyê xosere.Dewrê Modern de Efğanıstan de dı leci biyo.Kanun 7,1979 – Şıbate 15,1989 miyan de Leco Sowyet-Efğan ameyo meydan.Serra 2001 de anciya Efğanıstan de lec sıfte biyo u nêqediyeno,ewro Efğanıstan de lec estê.[4]

Sistemê idarey[bıvurne | çımey bıvurne]

Efğanıstan yew cumhuriyeto de İslamiyo u qanuno Efğanıstani qanuno Şeriato.Efğanıstan ben 21 wılayeti (Peştuki:ولسوالۍ volasvaleyi) ;

Afghanistan provinces numbered.png

Demografiye[bıvurne | çımey bıvurne]

Nıfus[bıvurne | çımey bıvurne]

Nıfusê Efğanıstan 30,419,928o[5]

Şari[bıvurne | çımey bıvurne]

Efğanıstan de grubê şaran
Şar Fotraf World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (2004–ewro World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (ver-2004)
Peştu Khost children in 2010.jpg 42% se re 38–50
Tacik Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg 27% 25–26.3% (ninan ra 1% Qızılbaşê)
Hazari Hazara people from central Afghanistan.jpg 9% se ra 10–19
Uzbek 9% se ra 6–8
Aimak 4% 500,000 to 800,000
Tırkomen 3% se ra 2.5
Beluc 2% 100,000
Ê bini (Pashai, Nurıstani, Erebi, Brahui, Pamiri, Gujjar, uêb.) 4% se ra 6.9

Zıwani[bıvurne | çımey bıvurne]

Dari u Peştuki zıwanê Efğanıstano resmiyo.

Zıwanê Efğanıstani
Zıwan World Factbook / Library of Congress Country Studies (1992-ewro) Ethnologue / World Factbook / Iranica (pre-1992 texmini)
Dari) 50% 25-50%
Peştuki 35% 35-55%
Uzbeki 8.5% 9%
Tırkmenki 2.5% 500,000 qıseykerdoği
30 others (Balochi, Nuristani, Pashayi, Brahui, Hindko, Pamiri, Kyrgyz, Gujari, etc.) 4% 4%

Baweriye[bıvurne | çımey bıvurne]

Herat de yew fabrika

Ekonomiye[bıvurne | çımey bıvurne]

Ekonomiya Efğanıstan zaf xırabo.Seserra 20ıne de ekonomiye biyê qewetıne ema ewro be leci zaf biyê xırab.

Kultur u Literatur[bıvurne | çımey bıvurne]

Mıtfaqê Efğani zaf zengıno.

A table setting of Afghan food in Kabul.
Afghan men feasting on palao in the Kunar Province.

Galeriye[bıvurne | çımey bıvurne]

Referansi[bıvurne | çımey bıvurne]

  1. http://books.google.com.tr/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place+of+Afghans&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  2. http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation
  3. http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards
  4. http://www.iranicaonline.org/articles/anglo-afghan-wars
  5. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af