Efğanıstan
 |
Eno nuşte standardanê Wikipediya ra peyser mendo u mizanê xo rınd niyo! Eno nuşte gani dest ra ravêro u reyna bınusiyo! |
| Desmal u Arma | |
|---|---|
  |
|
| Xerita | |
.svg) |
|
| Şınasiye | |
| Suroudi Milli | |
| Slogan | لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله |
| Sazbiyayış | Tebaxe 8 ,1919 |
| Paytext | Kabil |
| Sûka tewr gırde | Kabil |
| Cıwiyayış | |
| Zıwan | Dariki u Peştuki |
| Şar | Efğan |
| Hıkumet | Cumhuriyeto İslami |
| Serdar | Hamid Karzai |
| Din | İslam |
| Erd | 647.500 km² |
| Nıfuso texminki | 31,056,997 |
| Sıxletiye | 43/km² |
| Ekonomiye | |
| Endekse gırdbiyayışe merduman | 0.398 nızmo |
| Pere | Efğani |
| Kodê perey | AFN |
| Mıntıqa | |
| Wext | (UTC+4:30) |
| İnternet | af |
| Kodê têlefoni | +93 |
Efğanıstan yew dewletê qıta Asyawo. Caê xo verocê (cenubê) qıta Asya dero. Dormey Efğanıstani de Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Pakıstan, Tacikıstan, İran u Çin esto.
Paytextê Efğanıstani suka Kabılio. Nıfusê xo 31,889,923yo. Xelkê Efğanıstani Peştun, Tacık, Xezer u Ozbekan ra yeno pêser. Zıwanê xoyo resmi Farski u Peştukiyo. Sistemê idarey cumurêto. Efğanıstani serra 1919ine de xo reyna ra, xoseriya xo ilan kerde. Reisê cı Hamit Karzaiyo.
Tedeestey |
Etimolociye [bıvurne]
Namê Efğanıstani (Farski:افغانستان,maneyê "Herê Efğani") ra yeno.[1] Efğan Farski de namê merdımê Peştunano.[2]
Coğrafya u iklim [bıvurne]
Efğanıstan de zaf kohi estê u Efğanıstan zaf kohın u berzo.Rocakewtış de Kohê Hindukuşi,veroc de Kohê Çeğay u zıme de Kohê Pamir estê.Berziyo Nowşaki 7492 metreyo u Efğanıstan de cayo de tewr berzo.Rocawan u verocê Efğanıstan kohın niyo ema eno erdi de ro niestê/çıniyo u cenaney nêbeno.Efğanıstan de royê Amu Derya,Helmend, Farahrud, Murgap u Herirudi estê.İklimê Efğanıstani iklimê serdo.Zımıstani zaf serdo u amnani zaf germo.[3]
Tarix [bıvurne]
Tarixo Efğanıstan kıhano.Efğanıstan de tewr raver İ.V 500 de İrani hukım kerdo.Bahdo İskedero Gırd erdê Efğanıstani işğal kerdo u Baktriya saz biyo.Baktriya serra İ.P 50 de xırab biyo u İP. 50-125 de Skiti hukım kerdo.Dewrê Miyanên de erdê Efğanıstan de Tahiriy,Samaniy,Ğazneviy,İmperatoriya Selçukiyano Gırd,Xarezmşahiy,Moğoli u Timuriy hukım kerdo.Mabênê seserra 14ıne - 19ıne de Efğanıstan de Baburi hukım kerdo u Efğanıstan zaf biyo qewetıno.Seserra 19ıne de be gırdbiyayışê kolonizasyon lecê İngıltere-Efğanıstan sıfte biyo.1839-1842 miyan de Leco İngıltere-Efğanıstan I biyo u eno lec de Efğani biyo ğelib.Serra 1878 de anciya leci sıfte biyo u eno lec de Efğanı biyo meğlub.Tewr pey 1919 de yew lec ameyo meydan u Efğanıstan biyê xosere.Dewrê Modern de Efğanıstan de dı leci biyo.Kanun 7,1979 – Şıbate 15,1989 miyan de Leco Sowyet-Efğan ameyo meydan.Serra 2001 de anciya Efğanıstan de lec sıfte biyo u nêqediyeno,ewro Efğanıstan de lec estê.[4]
Sistemê idarey [bıvurne]
Efğanıstan yew cumhuriyeto de İslamiyo u qanuno Efğanıstani qanuno Şeriato.Efğanıstan ben 21 wılayeti (Peştuki:ولسوالۍ volasvaleyi) ;
Demografiye [bıvurne]
Nıfus [bıvurne]
Nıfusê Efğanıstan 30,419,928o[5]
Şari [bıvurne]
| Şar | Fotraf | World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (2004–ewro | World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (ver-2004) |
|---|---|---|---|
| Peştu |  |
42% | se re 38–50 |
| Tacik |  |
27% | 25–26.3% (ninan ra 1% Qızılbaşê) |
| Hazari |  |
9% | se ra 10–19 |
| Uzbek | 9% | se ra 6–8 | |
| Aimak | 4% | 500,000 to 800,000 | |
| Tırkomen | 3% | se ra 2.5 | |
| Beluc | 2% | 100,000 | |
| Ê bini (Pashai, Nurıstani, Erebi, Brahui, Pamiri, Gujjar, uêb.) | 4% | se ra 6.9 |
Zıwani [bıvurne]
Dari u Peştuki zıwanê Efğanıstano resmiyo.
| Zıwan | World Factbook / Library of Congress Country Studies (1992-ewro) | Ethnologue / World Factbook / Iranica (pre-1992 texmini) |
|---|---|---|
| Dari) | 50% | 25-50% |
| Peştuki | 35% | 35-55% |
| Uzbeki | 8.5% | 9% |
| Tırkmenki | 2.5% | 500,000 qıseykerdoği |
| 30 others (Balochi, Nuristani, Pashayi, Brahui, Hindko, Pamiri, Kyrgyz, Gujari, etc.) | 4% | 4% |
Baweriye [bıvurne]
- İslam: 99.7%
- İslamo Sunni: 80-89%
- İslamo Şıi: 10-19%
- Bini: 1%
Ekonomiye [bıvurne]
Ekonomiya Efğanıstan zaf xırabo.Seserra 20ıne de ekonomiye biyê qewetıne ema ewro be leci zaf biyê xırab.
Kultur u Literatur [bıvurne]
Mıtfaqê Efğani zaf zengıno.
- Nanweri:
- Palao (traditional rice dish)
- Mosh Palao
- Shorba (Afghan soup)
- Do Pyaza
- Mantu (meat dumplings)
- Kofta (meatballs)
- Kichiri
- Qorma Sabzi
- Baunjan (cooked eggplant w/potatoes and tomatoes)
- Bendee/Baumya (cooked okra w/potatoes and tomatoes)
- Heeknusb (hummus)
- Ashak
- Aush (hand made noodles)
- Baghlava (baklava)
- Bolani (Afghan flat bread or crêpes)
- Chapli Kabab
- Shor-Nakhod (chick peas w/special toppings)
- Naan (Afghan bread)
- Şirini:
- Gosh Feel (pastry)
- Halwa
- Shir Berinj (rice pudding)
- Ferni
- Kadu Bouranee (sweet pumpkins)
- Jelabi
- Maleeda or Khajoor
- Spice Rub
Galeriye [bıvurne]
Referansi [bıvurne]
- ↑ http://books.google.com.tr/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place+of+Afghans&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation
- ↑ http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards
- ↑ http://www.iranicaonline.org/articles/anglo-afghan-wars
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af®ionCode=sas&#af
|
|||||
