Zıwanê İranki
Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Zıwanê İranki, yew keyeyê zıwanano u aidê grubê zıwananê Hind-Ewropayo. Teqriben 150-200 milyon merdumi zıwananê İranki qısey kenê. Goreyê Ethnologue, 87 varyentê zıwananê İranki estê. 70 milyon merdumi Farski, 40 milyon merdumi Peştuki, 25 milyon merdumi Kurdki, 7 milyon merdumi Beluçki u 3 - 4 milyon merdumi Zazaki qısey kenê.
Tedeestey |
Etimolociye [bıvurne]
Nameyê nê keyeyê zıwani, nameyê dewleta İrani ra nêno. Çekuya İrani, çekuya "Aryan"i ra yena u maneyê cı "Erdê Aryanan"o. İran yew mıntıqaya tarixiya. Erdê İrani, dewletanê Efğanıstan, Tacikıstan, Tırkmenıstan, Qırğızıstan, Azerbaycan, İran, mıntıqanê İraqê Zımey u Anatoliya Şerqi gêno zerreyê xo.
Zıwani [bıvurne]
Keyeyê zıwananê İranki de 87 varyanti estê. Keyeyê zıwananê İranki beno dı letey: Zıwanê İrankiyê Rocvetışi u Zıwanê İrankiyê Rocawani. Zıwanê İrankiyê Rocvetışi de zıwanê Peştuki, Osetki, Xarezmki ca gênê. Zıwanê İrankiyê Rocawani de zıwanê Zazaki, Mazenderanki, Gileki, Farski, Kurdki ca gênê. Zıwanê Ewıstki, Farskiyê Kıhani, Medki, Partki biyê vindi u kes enê zıwanan qısey nêkeno.
Lista Zıwananê İranki [bıvurne]
- Azerkiyo Kıhan †
- Baxterki †
- Beluçki
- Beşkerdki
- Bextıyarki
- Derki
- Derki
- Ewıstki †
- Farski
- Fekê İraniê Merkezi
- Gileki
- Goranki
- Gurganki †
- Herzendki
- İrankiyo Kıhan
- İrankiyo Miyanên
- İskıtkiyo Kıhan †
- Kurdki(Khurmanci, Soranki)
- Larsgerdki
- Leki
- Lurki
- Mazenderanki
- Medki †
- Mukrki
- Osetki
- Partki †
- Peraçki
- Peştuki
- Pehlewki †
- Qumzarki
- Saki
- Sengıserki
- Sımnanki
- Sıwendki
- Soğdki
- Sorxeki
- Taciki
- Talışki
- Tatki
- Tatki
- Urmarki
- Wezirki
- Xarezmki †
- Yeğnubki
- Yezğulamki
- Zazaki
- Zıwanê Pamiri
Tabela têversanayışê zıwananê İrankiyan [bıvurne]
| İngılızki | Zazaki | Kurdki | Beluçki | Mazenderanki | Farski | Pehlewki | Partki | Farskiyo Kıhan | Ewıstki |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| blood | goni | xwîn,xûn | hon | xun | xūn | xōn | xōn | vohuni | |
| bread | nan, non | nan | nân | nân | nân | nân | |||
| bring | ardene | anîn | âvardan | biyârden | âvardan | âwurdan, āwāy-, āwar-, bar- | āwāy-, āwar-, bar- | bara- | bara, bar- |
| brother | bıra | bira, brader | barādar | birâr | barādar | brād, brâdar | brād, brādar | brâtar | brâtar- |
| come | amaene | hatin | áhag, âmadan | enen, beruen | âmadan | âmadan, awar | awar, čām | ây-, âgam | âgam- |
| cry | berbaene, bermaene | girîn | taukh | bərmə/ qâ | geristan | griy-, bram- | |||
| dark | tari | tarî | thár | siyo | târîk | târīg/k | târīg, târēn | sâmahe, sâma | |
| daughter | kêna, çêna | dot, keç, duxter | mind | kijâ/ dether | doxtar | duxtar | duxt, duxtar | duxdar | duxδar |
| day | roc | roj | roshe | rez/ reoj | rûz | rōz | |||
| do | kerdene | kirdin | khandagh | hâkerden | kardan | kardan | kartan | karta | kәrәta- |
| door | [kê]ber, [çê]ber | der, derî | gelo | bəli | dar | dar | dar, bar | dwara- | dvara- |
| die | merdene | mirin | mireg | bamirden | mordan | murdan | mar- | mar- | |
| donkey | her | ker, xer | her | xar | xar | xar | |||
| egg | hak | hêk | heyg | merqâna | toxm | toxmag, xâyag | taoxmag, xâyag | taxma- | taoxma- |
| earth | erd, hard (Erebki) | erd, zemîn | zemin | zemi | zamin | zamīg | zamīg | zam- | zãm, zam, zem |
| evening | şan, son | êvar | begáh | nəmâshun | bâmdâd | êbêrag | |||
| eye | çım | çav | ch.hem, chem | chašm | chašm | chašm | čaša- | čašman- | |
| father | pi | bav, peder, bab | pyt, abbâ | piyer | pedar | pidar | pid | pitar | pitar |
| fear | ters | tirs | terseg | perwa, təshəpash | tars | tars | tars | tarsa- | tares- |
| fiancé | waşte | xwestî, nam-zad | xasgar | nâm-zad | - | - | |||
| fine | weş, wes | xweş | hosh | khosh | dârmag | srîra | |||
| finger | gışte, bêçıke | telî, pêçî | lenkwk, mordâneg | angoos | angosht | angust | dišti- | ||
| fire | adır | agir | âch, âs | tesh | âtash, āzar | âdur, âtaxsh | ādur | âtar | âtre-/aêsma- |
| fish | mase, mose | masî | mâhi | mâhi | mâhig | mâsyâg | masyô, masya | ||
| food / eat | werdene | xwarin | warag, vereg | xorâk / xordan | parwarz / xwâr, xwardīg | parwarz / xwâr | hareθra / ad-, at- | ||
| go | şiyaene | çûn | jwzzegh | shunen, burden | raftan | raftan, shudan | ay- | ay-, fra-vaz | |
| god | Homa, Heq | xweda,xuda | hwdâ | khodâ | bay, abragar | baga- | baya- | ||
| good | hewl, rınd | baş, rind | jawáin, šarr | xâr | xub / neku | xūb, nêkog | vahu- | vohu, vaŋhu- | |
| grass | vaş, vas | giya | rem | sabzeh, giyâh | giyâ | dâlūg | urvarâ | ||
| great | gırd, gırs; pil | gir, mezin | mastar | belang, pila | bozorg | wuzurg, pīl | uta-, avañt | ||
| hand | dest | dest | dast | dess | dast | dast | dast | dasta- | zasta- |
| head | sere | ser | saghar | kalə | sar, kalleh | sar | |||
| heart | zerri | dil | dil, hatyr | dil | del | dil | dil | aηhuš | |
| horse | estor, astor | hesp, astor | asp | istar | asb, astar | asp, stōr | asp, stōr | aspa | aspa- |
| house | keye, çê | mal, xanî | log | səre | xâneh | xânag | demâna-, nmâna- | ||
| hunger | veyşan, vêsan | birçîtî, nêz | shudhagh | veyshna | gorosnegi | gursag, shuy | |||
| language | zıwan, zon | ziman | zevân | ziwân | zabân | zuwân | izβân | hazâna- | hizvâ- |
| laugh | huyaene | kenîn | khendegh, hendeg | xandidan | xandīdan | karta | Syaoθnâvareza- | ||
| life | cewiyaene, (cınde) | jiyan, jîn, giyan | zendegih | zendegi | zīndagīh, zīwišnīh | žīwahr, žīw- | gaêm, gaya- | ||
| man | mêrde | mêr | merd | merd | mard | mard | mard | mašîm, mašya | |
| moon | aşme, menge | mang, meh | máh | mithra | māh | māh | māh | mâvaηea | måŋha- |
| mother | mae | dayik, mader, mak | mât, mâs | mâr | mādar | mādar | mādar | mâtar | mâtar- |
| mouth | fek | dev, fek | daf | dahân | dahân, rumb | åŋhânô, âh, åñh | |||
| name | name | nav | num | num | nâm | nâm | nâman | nãman | |
| night | şewe, sewe | şev | shaw, šap | sheow | shab | shab | xšap- | xšap- | |
| open | rakerdene | vekirin | božagh | vâ-hekârden | bâz-kardan | abâz-kardan | būxtaka- | būxta- | |
| peace | aştiye, haştiye | aştî | ârâm | âshti, ârâmeš | âštih, râmīšn | râm, râmīšn | šiyâti- | râma- | |
| pig | xoz | xok, beraz | xi | xūk | xūk | varâza (wild pig) | |||
| place | ca | cih | hend | jâ | gâh | gâh | gâθu- | gâtu-, gâtav- | |
| read | wendene | xwendin | wánagh | baxinden | xândan | xwândan | |||
| say | vatene | gotin | gushagh | vaotena | goftan | guftan, gōw-, wâxtan | gōw- | gaub- | mrû- |
| sister | wae | xwîşk, xweh | gwhâr | xâxer | xâhar | xwahar | |||
| small | qıc | piçûk, qic, qicik | lekem | pətik, pechuk, perushk | kuchak, kam | kam, rangas | kam | kamna- | kamna- |
| son | lac | kur, law | pisar, phusagh | rika, pisser | pesar | pur, pusar | puhr | pūθr | pūθra- |
| soul | ro, gan | can, giyan, rewan | rūh (Arabic) | ravân | rūwân, gyân | rūwân, gyân | urvan- | ||
| spring | wesar, usar | bihar | wehâr | bahâr | wahâr | vâhara- | θūravâhara- | ||
| tall | berz | bilind, berz, dirêj | bwrz | boland / bârez | buland, borz | bârež | barez- | ||
| three | hirê | sê | se | thə | se | sê | sê | θe- (the-) | θri- (thri-) |
| village | dewe | gund, dêh | helk | kəlâ | deh, wis | wiž | dahyu- | vîs-, dahyu- | |
| want | waştene | xwestin | lotagh | bexanen | xâstan | xwâstan | |||
| water | awe | av | âf | owe | ab | âb | âb | âpi | avô- |
| when | key | kengî | ked | kay | kay | ka | čim- | ||
| wind | va | ba | gwáth | wâ | bâd | wâd | vâta- | ||
| wolf | verg | gur, gurg | gurkh | varg, gəorge | gorg | gurg | varka- | vehrka | |
| woman | cıniye, cêniye | jin | jan | zəna | zan | zan | žan | hâīrīšī-, nâirikâ- | |
| year | serre | sal | sâl | sâl | sâl | θard | ýâre, sarәd | ||
| yes / no | ya / nê | erê, a / na | ere / na | âri / na | hâ / ney | hâ / ney | yâ / nay, mâ | yâ / noit, mâ | |
| yesterday | vızêr | duh, diroz | zí | direz | diruz | dêrûž |
Bınnoti [bıvurne]
- Ahmad M., Baluchi Glossary, Maryland (1985)
- MacKenzie D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, Oxford University Press (1971), ISBN 0-19-713559-5
- Kent G. R., Old Persian, New Haven (1953)
Çımey [bıvurne]
|
|||||
