Heqê merduman

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre

Heqê merduman xoseriye u heqê seriê ke heme merduman wayirê inanê, inan rê vaciyenê. Heqê merduman de cırakerdışê ırq, şar, etnisite, din, baweriy, zıwan u cınsiyeti çıniyê u her merdum şeno heqa xo bıgêro. Enê heqan ser de u enê heqan ra heqa xo gırewtış de her merdum hem vêniyeno, cırakerdış nêbeno. Desto bin ra, terimê heqanê merduman oyo ke idealo. Tenê ke eno terimi vanê, ê sistemê mewcudi nêvanê gani ke se bo, ey vanê. Rıçıkê heqanê merduman de cihan rê heme merduman raya heqe u yewbinanamardış de hem (eyni) u xoser yenê estê. Heqê merduman her ten rê xoseriya heqa waştışê xo weçitene u şayayışê xo resnayış vırazenê. Enê xoseri, xo hısusê heqanê binan amardene u mecawıtene ra danê u dey sero mecburıyet esto. Yani be vatışê bini, heqi be xoserogırewtışi (mesulıyeti) ra yenê, xo temam kenê.

Vêrde[bıvırne | çımey bıvırne]

Hassasiyetê merdum u heqanê merduman sero felsefe miyan de vatışo verên ideolociya sofizmi de vêniyao.[1] Heqê merduman miyandê tarix de zaf apeyi şonê u seserre be seserra ameyê ewro. Tarixê qeydbiyay de konseptê din, kultur, felsefe u qanuni de heqê merduman xo resnê u resayış mocno. Xeylê çiyê antikiê ke mendê, din u felsefe u heqê merduman ra gırey danê, şenê zerrekê heq u hıquqê merduman rê bıkewê. Miyanê heme ninan de en pili u muhimi ninan amariyenê; İmparatorê Persi Kûruşo Gırd dıma destê xo ra vıstışê İmperatoriya Babilio Newey, fel, niyet u emelê xo serra vera İsay 539ıne de Silındırê Kirosi sero nuşnê. Hint Asokaya Gırde sero verê İsay 272 - verê İsay 231 miyan de Fermanê Asokay nusiyao u serra 622yıne de Suwendkerdışê Medinay nusiyao ke Mısılmani, Cıhudi Paganiı zerrekê xo ra gırewtê u eşirê suka Yathribi (namê cıyo dımayên Medina) peyğamberê dinê İslami Mıhemmed miyan de vıraziyao u vıraziyayışi ra tepeya imza erziyaya. [2][3]

Çağê Miyani de serra 1215ıne de Magna Carta aferiyaya ke sistemê hıquqe İngılızan de cayê pili u muhini gırewtê u ewro zi hıquqo internasyonal u hıquqo administral miyan de cayê xo gırdo, temel vêniyeno.

Heqê merduman seserra 20. de[bıvırne | çımey bıvırne]

Xeylê grubi u hereketi, namê heqanê merduman rê xeylê vuriyayışê sosyali vıraştê seserra 20ıne de. Rocawanê qıta Ewropa de u zımey qıta Amerika de, karkedê sendikayan ninan kerdê, heqê grevi ra şiyayışi bınê garanti ra gêriyayê, şertê gureynayışê en kemi aferiyayê, karkerê qıci/domani sero vurnayış u raştkerdışi vıraziyayê u heto bin ra qıcan kar kerdnayış kewtê lista illegalan/yesaxan. Hereketê heqanê cêniyan be waştış u xebetnayışê xo cêniyan rê heqa rey dayışi qezenç kerda. Hereketê xoseriya nosyonali, quwete u eskeriya kolonizasyonkaran, cayê xo ra vetê. Xeylê cayanê dınya de merduman sistemê rasist u ırqperesti ardê cêri, hereketê kemiyan berziyayê. DAY de hereketê heqê sivili u hereketê politika kamiye de zi eyni waziyet vêniyao. Cengê Cihaniê Dıyıne ra tepeya şaranê dınya miyan de deklarasyon nusiyao ke: Beyannamey heqanê merdumanê erd u asmêni. No deklarasyon (beyanname) oyo ke beyannameo ke Mıletanê Yewbiyayeyan Komisyonê Heqanê İnsanan Heziranê 1948i de kerd hazır u tayê vurnayışan ra tepeya 10ê Gağande 1948i de, cemaeto ke Paris de diya arê u qebul diyayo, beyannameyê Diwanê Heminano. 30 maddeyan ra yeno pêra. İmzakerdene de, dewletanê Herbê Cihaniê 2. ra dıme, tesirê naye ki bi ke nê cihetê bınê teminati gırewtena heqanê ferdan de amey werê. Eleanor Roosevelt no beyanname "Yew Magna Carta (Magna Karta) heme insaniyetiye" name kerd. 10ê Gağando ke no beyanname imza bi, Roca Heqanê İnsananê Dınya yeno mıbarekkerdene.

İnformasyon[bıvırne | çımey bıvırne]

Organizasyonê heqanê merduman[bıvırne | çımey bıvırne]

Bıvênên[bıvırne | çımey bıvırne]

Referansi[bıvırne | çımey bıvırne]

  1. <references></references>
  2. See:
    • Firestone (1999) p. 118;
    • "Muhammad", Encyclopedia of Islam Online
  3. See:
    • Watt, Muhammad at Medina
    • R. B. Serjeant (1964), "The Constitution of Medina", Islamic Quarterly 8, p. 4