Portal:Coğrafya

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre
Coğrafya
Physical world.jpg

Coğrafya presiba ke gıreyê merdum u cayan geyrena cı, geyrayışê xo ra vetışê çıra-peyniye vecena. Gıreyê merdum u cay zerrekê coğrafyay vırazenê. Vatey coğrafya zıwanê Yunanki gaia (wendış: caya) (ca) u gráphein (nuştış) ra yeno pêra. Coğrafya be xo kewna şınasiyanê sosyalan miyan u no disiplin be çehar leteyan ra piya karakterize beno:

  1. Yewıno ke vılabiyayışê ko, ro u deryayano ke karakter dano ro erdi ser, erdi vırazeno.
  2. Dıyıno ke tayê çiyê ke caygeyê xo de senê biyê, senê veciyê, key veciyê, inan geyrno cı.
  3. Hirêyıno ke çiyo ke biyo, be çiyanê binan ra kamca de u senê bestiyeno, inan ra ewneno.
  4. Çeharıno peyêno ke xerita u şınasiye miyan de delğenayışan ano pêra.

Wexto ewroyêni ra 2200 serri ra veri, Eratosthenes merdumo verên biyo ke kamo ke coğrafya nuşta. Xeylê şınasiyê bini kewnê bınê zerrekê şınasiya coğrafya.

Nuşte

Rengê xerita nameyanê qıteyan ra bestiyeno u qıta be qıta vuriyeno u enê yewbinan ra ciya qıteyan mocnena. Tayê qıtey yenê pêra ya zi yewbini ra bırriyenê a: zey, Ewrasya leteyê Ewropa u Asya ra yena meydan (siya sure), Amerika Zımey u Amerika Veroci ra piya qıta Amerika anê meydan (siya keske).

Qıta masifo gırdo ke rıyê erdê cihani vırazeno, herrê cihani inan ra yenê pêra inan rê vaciyena. Standardo çıniyo ke qıta bışınasno, bıvaco. Coka lista esta ke her kultur (şınasiye zi) qıta xo ra gore şınasneno. Hema be vênayışo pêroyi qıta herra gırde bena, caygeyo xo gırdo, herranê bınêherre ra nêna pêra u sinorê cıyo ceolocik esto. Amarê qıteyan zi vênayış be vênayış vuriyeno. Hema ewro wına vêniyeno ke cihani sero şeş ya zi hewt qıteyi estê. Vêşêri hewt qıteyi amariyenê. Tayê ke vanê ke cayê yewbiyayışê Afrika, Ewropa u Asya qıta Awrasyaya hema naca zey vatışan qıta niyo, caygeyo binêno ke be o name ra şınasiyeno. Qıteyan miyan de sinori estê ke inan yewbinan ra bırnenê a. Asya be Ewropa ra be Koyê Urali be Afrika ra zi be Kanalê Suweyşi bırniyena a. Kanalê Panama zi qıtay Amerika de hetê zımeyi hetê veroci ra bırneno a.

Gırdiya xo ra gore zi qıteyi wına rêze benê: Asya, Afrika, Amerikaya Zımey, Amerikaya Veroci, Antartika, Ewropa u Australya.

Dınya sero 7 (hewt) qıtey estê. Nameyê ninan wınayo /niaro: (dewamê cı...)

Şiyayış

Zelzele, Sêl, Law, Zeta Fayer, Çığ, Toprak kayması, Tsunami, Erozyon, Yanardağ set gölü, Magma, Magmatik kayaçlar, Tortul kayaçlar

Set, Berac, Dola Benti, Erdo Wışqane, Awi, Erd, Çayır, Tınêl, Bent, Koprı, Su Kemeri, Ray, Pali (Tarım)

Fotraf
Dara viyale
Kategoriy
Eleqeyın

Flag of Germany.svg Almanya Atom of Atheism-Zanaq.svg AteizmGen james oglethorpe.jpg BiyografiyeCiências sociais.png CıwiyayışTerrestrial globe.svg Coğrafya Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg Huner Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg İslamFlag of Italy.svg İtalyaRainbow flag and blue skies.jpg LGBTP music.png Muzik Flag of Pakistan.svg Pakıstan Flag of Poland.svg PolonyaFlag of Russia.svg RusyaIcons8 flat sports mode.svg SporNuvola apps kalzium.png Şınasiye P history icon green.png Tarix P technology1.png TeknolociyeFlag of Turkey.svg TırkiyaAltamiraBison.jpg ZagonZaza-flag.gif Zazaki