Efğanıstan

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre
Cumhuriyetê Efğanıstano İslami
جمهوری اسلامی افغانستان
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān (Farski)
د افغانستان اسلامي جمهوریت
Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat (Peştuki)
Desmal û Arma
Flag of Afghanistan.svg Emblem of Afghanistan.svg
Slogan: لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله
Marş: Suroudi Milli
Xerita
Afghanistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
Şınasiye
Zıwan Dariki u Peştuki
Paytext Kabil
Sûka tewr gırde Kabil
Sazbiyayış Tebaxe 8 ,1919
Cıwiyayış
Şar Efğan
Hıkumet Cumhuriyeto İslami
Serdar Hamid Karzai
Din İslam
Erd 647.500 km²
Nıfuso texminki 31,056,997
Sıxletiye 43/km²
Ekonomiye
Endekse gırdbiyayışe merduman 0.398 nızmo
Pere Efğani
Kodê perey AFN
Mıntıqa
Wext (UTC+4:30)
İnternet af
Kodê têlefoni +93

Efğanıstan yew dewletê qıtaya Asyayo. Cayê xo verocê (cenubê) qıtaya Asya dero. Dormey Efğanıstani de Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Pakıstan, Tacikıstan, İran u Çin estê.

Paytextê Efğanıstani sûka Kabıliyo. Nıfusê xo 31,889,923yo. Şarê Efğanıstani Peştun, Tacık, Xezer u Ozbekan ra yeno pêra. Zıwanê xoyo resmi Farski u Peştukiyê. Sistemê idarey cumhuriyeto. Efğanıstani serra 1919ıne de xo reyno ra, xoseriya xo ilan kerda. Serdarê cıyo verên Hamit Karzaiyo.

Etimolociye[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Namê Efğanıstani (Farski:افغانستان‎,maneyê "Herranê Efğanan") ra yeno.[1] Efğan Farski de namê merdımanê Peştunan rê vaciyeno.[2]

Coğrafya u iklım[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Efğanıstan de zaf koyi estê u Efğanıstan zaf kohıno u berzo. Rocakewtış de Koyê Hindukuşi, veroc de Kohê Çeğayi u zımey de Koyê Pamir estê. Berziya Nowşaki 7492 metreya u Efğanıstan de tewr cayo berzo. Rocawan u verocê Efğanıstani koyın niyê ema enê erdan de roy çıniyê u cenaney nêbeno. Efğanıstan de royê Amu Derya, Helmend, Farahrud, Murgap u Herirudi estê. İklımê Efğanıstani iklimo serdıno. Zımıstan zaf serdo u amnani zi zaf germo.[3]

Tarix[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Tarixê Efğanıstani kıhano. Efğanıstan de tewr raveri İ.V 500 de İranıcan hukım kerdo. Bahdo İskenderê Gırdi erdê Efğanıstani işğal kerdo u o zeman ra pey zi Baktriya saz biya. Baktriya serra İ.P 50ıne de xırabe biya u İP. 50-125 de İskıtıcan hukım kerdo. Dewrê Miyanêni de erdê Efğanıstani de Tahiriyan, Samaniyan, Ğaznewiyan, İmperatoriya Selçukiyana Gırdi, Xarezmşahiyan, Moğolan u Timuriyan hukım kerdo. Mabeynê seserraan 14ıne - 19ıne de Efğanıstan de Baburıcan hukım kerdo u Efğanıstan zaf biyo quwetın. Seserra 19ıne de be gırdbiyayışê kolonizasyoni ra piya lecê İngıltere-Efğanıstani sıfte kerdo. 1839-1842 miyan de Lecê İngıltere-Efğanıstani I biyo u enê leci de Efğani ğelıb biyê. Serra 1878ıne de anciya lec sıfte biyo u enê leci de Efğani meğlub biyê. Tewr pey 1919 de yew lec ameyo meydan u Efğanıstan biyo xoser. Dewrê Moderni de Efğanıstan de dı leci biyê. Kanun 7, 1979 – Şıbate 15, 1989 miyan de Lecê Sowyet-Efğani ameyo meydan. Serra 2001ıne de anciya Efğanıstan de lec sıfte biyo u nêqediyo, ewro zi Efğanıstan de lec esto.[4]

Sistemê idareyi[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Efğanıstan yew cumhuriyetê do İslamiyo u qanunê Efğanıstani qanunê Şerietio. Efğanıstan pêro piya hirıs u çehar (34) wılayetan (Peştuki: ولسوالۍ volasvaleyi) ra yeno pêra:

Afghanistan provinces numbered.png

Demografiye[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Nıfus[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Nıfusê Efğanıstani 30,419,928o[5]

Şari[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Efğanıstan de grubê şaran
Şar Fotraf World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (2004–ewro World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (ver-2004)
Peştu Khost children in 2010.jpg 42% se re 38–50
Tacik Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg 27% 25–26.3% (ninan ra 1% Qızılbaşê)
Hazari Hazara people from central Afghanistan.jpg 9% se ra 10–19
Uzbek 9% se ra 6–8
Aimak 4% 500,000 to 800,000
Tırkomen 3% se ra 2.5
Beluc 2% 100,000
Ê bini (Pashai, Nurıstani, Erebi, Brahui, Pamiri, Gujjar, uêb.) 4% se ra 6.9

Zıwani[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Dari u Peştuki zıwanê Efğanıstaniyê resmiyê, dı zıwani resmiyê hema Farski deha hirayo.

Zıwanê Efğanıstani
Zıwan World Factbook / Library of Congress Country Studies (1992-ewro) Ethnologue / World Factbook / Iranica (pre-1992 texmini)
Dari) 50% 25-50%
Peştuki 35% 35-55%
Uzbeki 8.5% 9%
Tırkmenki 2.5% 500,000 qıseykerdoği
30 others (Balochi, Nuristani, Pashayi, Brahui, Hindko, Pamiri, Kyrgyz, Gujari, etc.) 4% 4%

Baweriye[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Herat de yew fabrika

Ekonomiye[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Ekonomiya Efğanıstani zaf xırabeya. Seserra 20ıne de ekonomiye biye quwetıne ema ewro be leci ra piya zaf biye xırabe.

Kultur u literatur[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Mıtbaxê Efğanan zaf zengıno.

A table setting of Afghan food in Kabul.
Afghan men feasting on palao in the Kunar Province.

Galeriye[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Referansi[bıvurne | çımeyi bıvurne]

  1. http://books.google.com.tr/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place+of+Afghans&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  2. http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation
  3. http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards
  4. http://www.iranicaonline.org/articles/anglo-afghan-wars
  5. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af