Efğanıstan

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Xıl de be pusula Xıl de cıgeyrayışi
Cumhuriyetê Efğanıstano İslami
جمهوری اسلامی افغانستان
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān (Farski)
د افغانستان اسلامي جمهوریت
Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat (Peştuki)
Asayış
Desmal u Arma
Flag of Afghanistan.svg National emblem of Afghanistan.svg
Melumat
WareDewleta xosere (en)
SinoriPakıstan, İran, Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Tacikıstan u Cumhuriyetê Şariê Çini
SazbiyayışTebaxe 8 ,1919
İdareKabil Government of Afghanistan (d)National Assembly of Afghanistan (en)
Erd647.500 km²652 230 km2
Nıfus34 940 837
HıkumetCumhuriyeto İslami Cumurêtê İslami
SerdarHamid KarzaiAshraf Ghani Ahmadzai (en)
Kodê telefoni+93
Letey saeteUTC+04:30 (en)
Kodê interneti.af
Zıwano resmiPeştuki u Derki
MerşAfghan National Anthem (en)
Cayo tewr berzNoshaq (en)
Cayo tewr nızmAmuderya
PereAfghan afghani (en)
Ravêrşiyayışê heqa merdıman0,5
Xerita
Afghanistan on the globe (Afghanistan centered).svg

Efğanıstan yew dewletê qıtaya Asyayo. Cayê xo verocê (cenubê) qıtaya Asya dero. Dormey Efğanıstani de Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Pakıstan, Tacikıstan, İran u Çin estê.

Paytextê Efğanıstani sûka Kabıliyo. Nıfusê xo 31,889,923yo. Şarê Efğanıstani Peştun, Tacık, Xezer u Ozbekan ra yeno pêra. Zıwanê xoyo resmi Farski u Peştukiyê. Sistemê idarey cumhuriyeto. Efğanıstani serra 1919ıne de xo reyno ra, xoseriya xo ilan kerda. Serdarê cıyo verên Hamit Karzaiyo.

Etimolociye[bıvurne | çımey bıvurnê]

Namê Efğanıstani (Farski: افغانستان‎, maneyê "Herranê Efğanan") ra yeno.[1] Efğan Farski de namê merdımanê Peştunan rê vaciyeno.[2]

Coğrafya u iklım[bıvurne | çımey bıvurnê]

Efğanıstan de zaf koyi estê u Efğanıstan zaf kohıno u berzo. Rocakewtış de Koyê Hindukuşi, veroc de Kohê Çeğayi u zımey de Koyê Pamir estê. Berziya Nowşaki 7492 metreya u Efğanıstan de tewr cayo berzo. Rocawan u verocê Efğanıstani koyın niyê ema enê erdan de roy çıniyê u cenaney nêbeno. Efğanıstan de royê Amu Derya, Helmend, Farahrud, Murgap u Herirudi estê. İklımê Efğanıstani iklimo serdıno. Zımıstan zaf serdo u amnani zi zaf germo.[3]

Tarix[bıvurne | çımey bıvurnê]

Tarixê Efğanıstani kıhano. Efğanıstan de tewr raveri İ.V 500 de İranıcan hukım kerdo. Bahdo İskenderê Gırdi erdê Efğanıstani işğal kerdo u o zeman ra pey zi Baktriya saz biya. Baktriya serra İ.P 50ıne de xırabe biya u İP. 50-125 de İskıtıcan hukım kerdo. Dewrê Miyanêni de erdê Efğanıstani de Tahiriyan, Samaniyan, Ğaznewiyan, İmperatoriya Selçukiyana Gırdi, Xarezmşahiyan, Moğolan u Timuriyan hukım kerdo. Mabeynê seserraan 14ıne - 19ıne de Efğanıstan de Baburıcan hukım kerdo u Efğanıstan zaf biyo quwetın. Seserra 19ıne de be gırdbiyayışê kolonizasyoni ra piya lecê İngıltere-Efğanıstani sıfte kerdo. 1839-1842 miyan de Lecê İngıltere-Efğanıstani I biyo u enê leci de Efğani ğelıb biyê. Serra 1878ıne de anciya lec sıfte biyo u enê leci de Efğani meğlub biyê. Tewr pey 1919 de yew lec ameyo meydan u Efğanıstan biyo xoser. Dewrê Moderni de Efğanıstan de dı leci biyê. Kanun 7, 1979 – Şıbate 15, 1989 miyan de Lecê Sowyet-Efğani ameyo meydan. Serra 2001ıne de anciya Efğanıstan de lec sıfte biyo u nêqediyo, ewro zi Efğanıstan de lec esto.[4]

Sistemê idareyi[bıvurne | çımey bıvurnê]

Efğanıstan yew cumhuriyetê do İslamiyo u qanunê Efğanıstani qanunê Şerietio. Efğanıstan pêro piya hirıs u çehar (34) wılayetan (Peştuki: ولسوالۍ volasvaleyi) ra yeno pêra:

Afghanistan provinces numbered.png

Demografiye[bıvurne | çımey bıvurnê]

Nıfus[bıvurne | çımey bıvurnê]

Nıfusê Efğanıstani 30,419,928o[5]

Şari[bıvurne | çımey bıvurnê]

Efğanıstan de grubê şaran
Şar Fotraf World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (2004–ewro World Factbook / Library of Congress Country Studies texmini (ver-2004)
Peştu Khost children in 2010.jpg 42% se re 38–50
Tacik Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg 27% 25–26.3% (ninan ra 1% Qızılbaşê)
Hazari Hazara people from central Afghanistan.jpg 9% se ra 10–19
Uzbek 9% se ra 6–8
Aimak 4% 500,000 to 800,000
Tırkomen 3% se ra 2.5
Beluc 2% 100,000
Ê bini (Pashai, Nurıstani, Erebi, Brahui, Pamiri, Gujjar, uêb.) 4% se ra 6.9

Zıwani[bıvurne | çımey bıvurnê]

Dari u Peştuki zıwanê Efğanıstaniyê resmiyê, dı zıwani resmiyê hema Farski deha hirayo.

Zıwanê Efğanıstani
Zıwan World Factbook / Library of Congress Country Studies (1992-ewro) Ethnologue / World Factbook / Iranica (pre-1992 texmini)
Dari) 50% 25-50%
Peştuki 35% 35-55%
Uzbeki 8.5% 9%
Tırkmenki 2.5% 500,000 qıseykerdoği
30 others (Balochi, Nuristani, Pashayi, Brahui, Hindko, Pamiri, Kyrgyz, Gujari, etc.) 4% 4%

Baweriye[bıvurne | çımey bıvurnê]

Herat de yew fabrika

Ekonomiye[bıvurne | çımey bıvurnê]

Ekonomiya Efğanıstani zaf xırabeya. Seserra 20ıne de ekonomiye biye quwetıne ema ewro be leci ra piya zaf biye xırabe.

Kultur u literatur[bıvurne | çımey bıvurnê]

Mıtbaxê Efğanan zaf zengıno.

A table setting of Afghan food in Kabul.
Afghan men feasting on palao in the Kunar Province.

Galeriye[bıvurne | çımey bıvurnê]

Referansi[bıvurne | çımey bıvurnê]

  1. http://books.google.com.tr/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place+of+Afghans&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  2. http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation
  3. http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards
  4. http://www.iranicaonline.org/articles/anglo-afghan-wars
  5. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af