Tırkiya

Wikipediya ra ensiklopediya xosere
Jump to: şiyayış, Cı geyre
Tırkiya
Türkiye Cumhuriyeti
Desmal û Arma
Flag of Turkey.svg Coat of Arms of Turkey.svg
Slogan: Yurtta sulh, cihanda sulh'
Marş: Marşê İstıqlali
Xerita
Turkey on the globe (Europe centered).svg
Şınasiye
Zıwan Tırki
Paytext Anqara
Sûka tewr gırde Estanbol
Sazbiyayış 29 Tişrino Verên 1923
Cıwiyayış
Şar Tırk, Kurd, Zaza, Laz
Hıkumet Cumhuriyet
Serdar Ahmet Davutoğlu
Din İslam
Erd 783.562
Nıfuso texminki 73.722.988
Sıxletiye 92.6
Ekonomiye
Berê keyeyê nêzelali 772 milyar $
Endekse gırdbiyayışe merduman increase 0,699
Pere Lira
Kodê perey TL
Mıntıqa
Wext +2
İnternet .tr
Kodê têlefoni 90


Tırkiya (be Tırki: Türkiye Cumhuriyeti) mıntıqa ra rocvetışê verocê Ewropa û rocawanê Asya dera. Zımeyê Tırkiya de Deryayo Siya; veroc de Deryayo Sıpê, Suriya û Iraq; rocawan de Deryayê Egey, Yunanıstan, Bulgarıstan; rocvetış de İran, Ermenıstan, Azerbaycan û Gurcıstan estê. Paytextê Tırkiya Anqarayo.

Dewleta Tırkiya wılayetan ra yena pêra. 81 (heştay û yew) wılayetê xo estê. Tırkiya ezayê NATO, Mıletê Yewbiyayey, OECDya.

Tarix[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Tarixê Anatoliye de zaf medeniyeti biyê. Ninan ra medeniyetê zey Hitit, Lidya, İyonya, Sumer, Asur û Parsi erdê Anatoliye sero dewran ramıto. Seserranê 1ıne û 10ıne de İmperatoriya Roma û İmperatoriya Bizansi Anatoliye de hukım kerdo. Dıma zi Anatoliye kewte ra be Tırkan dest. Seserra 10ıne be heta 21ıne İmperatoriya Usmanıcan tiya welatê xo nê ro. Çı esto ke İmperatoriya Usmanıcan Herbê Dınyayo Yewıne kerd vindi. Wextê nê herbi de Anatoliye hetê İngılızan, Fransızan, İtalyanan û Rusan ra işğal biye. Labelê Atatürki erdê Anatoliye û rocvetışê Trakya reyna ra û serra 1923yıne de dewleta Cumhuriyetê Tırkiya ame ronayene.

Ezayê Meclısê Tırkiya

Nıfus[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Nıfusê Tırkiya 75,627,384 (hewtay û panc milyon)o.[1] Şarê Tırkiya %78 sûkan de, %22 dewan de cıwiyeno. Gırbiyayışê nıfusi rêx niyo. Sıxletiya nıfusi km² sera 92.6o. Nıfus rocawanê Tırkiya de zaf sıxleto. Rocvetışê Tırkiya de nıfus zaf sıx niyo. Zımeyê Tırkiya de zi nıfus sıx niyo. Rocvetışê Tırkiya ra rocawanê Tırkiya rê zaf goçi biyê û rocvetışê Tırkiya de nıfus zaf biyo kemi û rocawan de zaf biyo berz.

Amardışê serra 2012ıne ra gore bacaranê gırdan de nıfus:

(2012)[2]
0 - 4 6.198.957
Merdi/Cawerdi Cıni/Cênıki
5 - 9 6.158.964


10-14 6.499.258


15-19 6.405.552


20-24 6.186.089


25-29 6.270.678


30-34 6.544.927


35-39 5.731.177


40-44 5.064.060


45-49 4.699.421


50-54 4.039.198


55-59 3.478.582


60-64 2.668.518


65-69 1.928.386


70-74 1.500.126


75-79 1.102.126


80-84 745.666


85-89 315.990


90+ 89.709




Ekonomiye[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Goreyê ekonomiye Wılayetê Tırkiya
  over $14,000
  $12,000–14,000
  $12,000–10,000
  $8,000–10,000
  $6,000–8,000
  $4,000–6,000
  below $4,000

Ekonomiya Tırkiya zaf qewetıne niya, ema hêdi hêdi bena hewle. Rocawanê Tırkiya de ekonomiye zaf qewetına, zaf şırketi, fabrikey estê. Tırkiya de hem makroekonomiye, hem zi mikroekonomiye estê. Ekonomiya Tırkiya her serre bena gırde. Semedê Yewiya Ewropa ra zaf şırketan zey Honda û Mercedes fabrikey Tırkiya de kerdê ra. Sûka Estanboli zaf raver şiya, tede banê xeylê berzi estê. Rocvetışê Tırkiya de ekonomiye zaf qewetın niya, ema ebe proceyanê neweyan hêdi hêdi bena qewetıne. Estanbol bacarê dewiziyo, paytextê borsayo, merkezê ekonomiya Tırkiyayo. Ewro Tırkiya ebe Yewiya Ewropa, Rusya, Almanya, Fransa, Çin û İtalya ra gırewtış-dayış kena.

Coğrafya[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Cayê Tırkiya verocê rocawanê qıtaya Asya dero. Goreyê cayê xo, Tırkiya hem Rocvetışê Miyani hem zi Ewropaya Veroci dera. Goreyê terimê tarixi erdê Tırkiya, Rocvetışo Nezdi zi dero. Erdê Tırkiya 814.578 km²yo û goreyê erdê xo Tırkiya cihan de ê rêza çewres û hewtıneyo.[4]. Zımeyê Tırkiya de Deryayo Siya, verocê Tırkiya de Deryayo Miyanêne û rocawanê Tırkiya de Deryayo Ege esto. Tırkiya rocawan de Yunanıstan û Bulğarıstan rê, rocvetış de Gurcıstan, Ermenıstan û İran rê, veroc de Iraq û Suriya rê cirana.

Erdê Tırkiya zaf koyıno. Goreyê erdê xo Tırkiya dewletanê binan ra kohınêra. Koyê Ararati Tırkiya de koyo de tewr berzo. %98ê erdê Tırkiya erdıno, %2ê erdê Tırkiya awıno. Rocawanê Tırkiya zaf koyın niyo û goreyê erdê bini ra zaf berz niyo, tiya zaf dari estê. Zımeyê Tırkiya û verocê Tırkiya hem koyıno hem zi zaf dari estê. Miyanê erdê Tırkiya û rocvetışê erdê Tırkiya zaf koyıno û zaf dari çıniyê. Miyanê Tırkiya de zaf plato esto. Rocvetışê Tırkiya de zaf koy estê û dergiyê. Nê koyi zaf berzê. Goreyê cayê xo Tırkiya iklımo nerm dero. Tırkiya de amnani zaf beno germ, zımıstani zaf beno serd. Amnani de Tırkiya de vartış zaf nêbeno, hewa her cayê Tırkiya de zaf beno germ. Zımıstani de hewa zaf beno serd û vartışê vewre beno. Verocê Tırkiya de hewa zaf serd nêbeno û vewre nêbena. Tırkiya de çol çıniyo, ema erdê Qonya (Miyanê Anatoliya) de dari çıniyê û tiya heni heni beno çolın. Tırkiya de zaf goli çıniyê. Çhemê Royê Fırati (be Tırki: Fırat), Royê Dicley (be Tırki: Dicle) û Qızılırmaqi (be Tırki: Kızılırmak) zerreyê Tırkiya ra şonê. Zey Golê Wani (be Tırki: Van Gölü) û Golê Sole (be Tırki: Tuz Gölü) tede golê gırdi estê. Erdê rocvetışê Anatoliya de zaf dari û nebat çıniyê.

Topografiya Tırkiya

Demografiya Tırkiya[bıvurne | çımeyi bıvurne]

-> Bıvênên Demografiya Tırkiya

Tırkiya de nıfusê mısılmanan û ğeyrimısılmanan, 1914-2005[5]
Serre 1914 1927 1945 1965 1990 2005
Mısılmani
12,941
13,290
18,511
31,139
56,860
71,997
Yunani
1,549
110
104
76
8
3
Ermeniy
1,204
77
60
64
67
50
Cıhudi
128
82
77
38
29
27
Ê bini
176
71
38
74
50
45
Pêro-piya 15,997 13,630 18,790 31,391 57,005 72,120
%Mıslıman niyo
19.1
2.5
1.5
0.8
0.3
0.2

Dini[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Tırkiya yew dewleta de sekulera û dinê dewlete çıniyo. Ema şarê Tırkiya pêro mısılmano. 96.1%ê şarê Tırkiya mısılmano. %1ê şarê Tırkiya Xıristiyan û Cıhudo. %3ê nıfusê Tırkiya dinan rê bawer nêkenê. Tırki, Zazay, Erebi, Kurdi, Lazi mısılmanê, Ermeniy, Yunani û bini xıristiyanê.

Zıwani[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Mıletê Tırkiya zaf mıxtelıf zıwanan qısey keno, zey Zazaki, Erebki, Kurdki, Ermeniki, Yunanki uêb.. Ema zıwano resmi Tırkiyo.

Bıvênên[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Çımeyi[bıvurne | çımeyi bıvurne]

Referansi[bıvurne | çımeyi bıvurne]

  1. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425
  2. "Error: no |title= specified when using {{Cite web}}". http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_turkiye_yasgr.RDF&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html. 
  3. Şablon:Web kaynağı
  4. http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_outlying_territories_by_total_area
  5. Icduygu, A., Toktas, S., & Soner, B. A. (2008). The politics of population in a nation-building process: Emigration of non-muslims from turkey. Ethnic and Racial Studies, 31(2), 358-389.